تحلیل سلسله مراتبی فازی گزینه های راهبردی و حکمرانی مطلوب توان مند سازی در منابع انسانی (مطالعه موردی: کمیته امداد امام خمینی)

مقدمه و بیان مسئله

ارتقای سطح دانش و آگاهی منابع انسانی و توانمندسازی آن‌ها در دستگاه‌های اجرایی و حکومتی یکی از ارکان اصلی پدافند غیرعامل به‌منظور به حداقل رساندن سطح آسیب‌پذیری سرمایه‌های اصلی کشور و مهم‌ترین روش حفظ ارتقا و پایداری چهارچوب تعادل جامعه و حکمرانی است این موضوع همچنین موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، تداوم فعالیت‌های ضروری، ارتقای پایداری ملی و تسهیل مدیریت‌ بحران در سطح جامعه می‌گردد (طباطبائی و همکاران،1400: 127).

به‌منظور تطبیق سازمان‌ها با تغییرات محیطی و پیشرفت‌های جهانی، پرورش، تجهیز و آماده‌سازی منابع انسانی، امری اجتناب‌ناپذیر است .(Hosseinpour et al., 2023; 5) بــسیاری از سازمان‌ها راه‌حل ایــن مسئله را اجرای برنامه‌های توانمندسازی تشخیص داده و تلاش کرده‌اند زمینه لازم برای پرورش کارکنان توانمنـد را فراهم نماینـد (عابدی اردکانی و همکاران، 1401: 3). توانمندسازی به‌عنوان یک پارادایم جدید توجه بسیاری از اندیشمندان عصر معاصر و متفکران علم مدیریت را به خود جلب نموده است .(Towns, 2010; 22) این امر موجب شده است در محافل علمی از توانمندسازی به‌عنوان عامل پشتیبان سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه سازمانی نام برده شود  (World Bank, 2000; 96).

امروزه نقش و اثرگذاری کارآفرینی بر روند رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهای توسعه‌یافته و اشتغال‌زا به‌طور کامل آشکار شده است؛ تا آنجا که این عصر را برخی از صاحب‌نظران، عصر کارآفرینی نام‌گذاری کرده‌اند. کارآفرینان، انقلابی را هدایت می‌کنند که منجر به تحول و نوسازی اقتصاد در پهنه جهانی شده است (Naderi et al., 2023; 194). یکی از جدیدترین مفاهیم کلیدی در حوزة کارآفرینی، کارآفرینی اجتماعی است (Mair & Martí, 2006: 37; Salehi Kakhki et al., 2019: 71) که هدف آن کاهش مشکلات و مسائل اجتماعی و نیز ایجاد سرمایه‌های اجتماعی با تکیه بر به‌کارگیری و پیاده‌سازی نوآوری و رهبری در فضای اجتماعی سازمان‌هاست (Dey & Steyaert, 2012: 92; Turner et al., 2014: 3).

توانمندسازی مددجویان در کشور ما هنوز با مشکلاتی همراه است. با توجه به موارد مطرح شده پژوهش حاضر به دنبال ارائه مدل توانمندسازی مددجویان کمیته امداد امام خمینی ^(ره) مبتنی بر رویکرد کارآفرینی اجتماعی است. بنابراین سؤال اصلی این پژوهش این است که مدل توانمندسازی مددجویان کمیته امداد امام خمینی^(ره) مبتنی بر رویکرد کارآفرینی اجتماعی در ایران چیست؟ یکی از اهداف کمیته امداد امام خمینی^(ره) به‌منظور توانمندسازی مددجویان به‌ویژه در بُعد اقتصادی، اجرای طرح‌های اشتغال و خودکفایی است تا در حد امکان از وابستگی یک‌سویه مددجویان به این نهاد جلوگیری نماید. پرداخت کمک‌های رفاهی به‌صورت مقرری ماهیانه نه‌تنها وابستگی‌های ناسالمی را ایجاد می‌کند، بلکه نیاز به منابع گسترده‌ای دارد. نهادهای حمایتی از رویکردی جامع جهت توانمندسازی برخوردار نیستند و هرکدام بر برخی از عناصر توانمندسازی توجه دارند. در یک نظام حکمرانی منسجم، توسعه منابع انسانی، تأمین، تدارک افراد و افزایش مهارت‌های لازم برای فعالیت‌های آتی، ایجاد نظام «مدیریت عملکرد راهبردی» و نظام پدافند غیرعامل که هم عامل انگیزشی و هم پاداش را تأمین می‌کند و به عبارت دیگر انگیزه‌های لازم برای پیوستن افراد به سازمان و ماندن در آن را در جهت بهبود عملکرد سازمان ایجاد و امکان اعطای پاداش مناسب در قبال حصول نتایج مطلوب را فراهم می‌نماید، از مهم‌ترین چالش‌های مطرح شده است.

یکی از مهم‌ترین مسائل کشورها به‌خصوص کشورهای درحالِ‌توسعه، مسئله فقر است. در این راستا، کارآفرینی اجتماعی و یافتن راه‌حل‌های اثرگذار، پایدار و قابل اجرا در بیشتر نقاط دنیا اهمیت زیادی پیدا می‌کند. مطرح کردن مقولـه کـارآفرینی اجتماعی در ایران می‌تواند به‌سرعت دادن روند پیشرفت کمک کنـد. از سـوی دیگـر ایران کشوری است که سابقه پربار و دیرینه‌ای در حوزه فعالیت‌های عام‌المنفعه دارد و توجه به رویکردی نو در این زمینه سبب به فعل درآمدن قابلیت‌های بالقوه موجود در این حوزه می‌شود (Omrani et al., 2010: 13). براساس آمارهای جهانی، تا سال 1401 بیش از 236 میلیون نفر در جهان به ویروس کرونا مبتلا شده و حدود پنج میلیون نفر جان خود را از دست دادند. همچنین کشور ما جزو کشورهای نخستی بود که بسیار با این ویروس درگیر شد ویروس کرونا بسیاری از کسب‌وکارها را از بین برده و جمعیت بسیاری در سراسر جهان شغل خود را به‌دلیل مشکلات اقتصادی پیش‌آمده به‌دلیل شیوع کرونا، از دست داده‌اند. ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده و در این کشور نیز بسیاری بیکار شده و شغل خود را از دست داده‌اند. تنها راه نجات و برون‌رفت از وضعیت موجود، همانا توانمندسازی آحاد جامعه در زمینۀ توسعه کارآفرینی، بهبود فضای کسب‌وکار و فراهم نمودن امکانات فعالیت و رقابت سالم و سازنده است (Naderi et al., 2023: 196). توانمندسازی افراد بی‌بضاعت نیز مقوله‌ای است که پرداختن به آن مستلزم شناخت مسئله فقر و ریشه‌های آن و نیز آشنایی با مفهوم توانمندسازی دارد. توانمندسازی یک فرایند از پایین به بالا و با مشارکت همه اقشار محروم جامعه درباره سرنوشت خود است و از مفاهیم اساسی توسعۀ اجتماعی و از راهبردهای مهم توسعه منطقه‌ای و روستایی محسوب می‌شود (حمایت‌خواه و رمضانی، 1401). در رویکرد توانمندسازی به توانمندی‌های (ظرفیت‌ها یا فرصت‌های بلااستفاده) فرد، گروه و اجتماع توجه زیادی می‌شود که می‌تواند برای رشد فردی و اجتماعی به‌کار گرفته شود. نظریه توانمندسازی نشان می‌دهد تغییر در باور‌ها و نگرش‌ها به مشارکت افراد در تغییر اجتماعی مؤثر است و فرض می‌کند افراد در صورت احساس آگاهی انتقادی، برای منفعت جمعی کار می‌کنند. راهبرد اصلی این مدل، اعتقاد به مردم است. توانمندسازی اشاره به اقشار محروم و گروه‌های حاشیه‌ای دارد و مؤلفه‌هایی نظیر آموزش، عدالت، توزیع عادلانه درآمد و امکانات زمینه‌ای توزیع عادلانه، زیرمجموعه آن قرار می‌گیرد. توانمندسازی عبارت است از: تسهیم قدرت با اعضای گروه، تا بدین طریق احساس ایشان از اثربخشی آنان ارتقا یابد. سیاست‌های توانمندسازی به این دلیل اتخاذ شد که قشر‌های محروم جامعه نه‌تنها دسترسی کمتری به منابع قدرت دارند بلکه اساساً فاقد کنترل بر این منابع‌اند. توانمندسازی در ادبیات توسعه، انتقال ابتکارات به جامعه روستایی با رویکرد عدم تمرکز و تفویض قدرت است، ضمن آنکه تأکید بر تواناسازی جوامع روستایی به‌منظور کنترل بیشتر بر زندگی خویش و افزایش دامنه انتخاب و تقاضای خدمات بیشتر و بهره‌مند شدن از آن‌ها است.

1. مبانی نظری

1-1. نظریه سرمایۀ اجتماعی

سرمایۀ اجتماعی محصول نـوعی سـرمایه‌گـذاری فـردی یـا جمعی، آگاهانه یا ناآگاهانه است که به دنبال تثبیت یا بازتولید روابط اجتماعی است و مستقیماً در کوتاه‌مدت یا بلندمدت قابل استفاده است. با توجه به رونـد جهانی ‌شدن و تضعیف نقش دولت‌های ملی به‌عنوان راه‌حلی قابل اجرا و استفاده از سرمایۀ اجتماعی در سطح اجتماعات محلی مورد توجه سیاست‌گذاران و مـسئولان سیاسـت اجتمـاعی قـرار گرفته است. از دیدگاه بوردیو، کلمن و پوتنام منظور از سرمایۀ اجتماعی سرمایه و منابعی است که افراد و گروه‌ها از طریق پیوند با یکدیگر می‌توانند به دست آورنـد. این منابع در شبکه روابط قرار دارند و بستگی به این دارند که شما چه کسی را از نزدیک می‌شناسید و چه میزان با آن‌ها از نزدیک در ارتباط هستید.

در نظریات جامعه‌شناسی، اصل خوداشتغالی به‌نوعی ماهیت تمرکززدایـی داشـته و بر تسلط دولت بر همه‌چیز و همه‌کس، خط بطلان می‌کشد تا افراد را مستقل و متکی به خود بار آورد.

مرور مدل‌های توانمندسازی وجود اشتراکاتی در این مدل‌ها را نشان می‌دهد. رویکرد مطرح شده در تحقیق حاضر بر مبنای تحلیل سلسله‌مراتبی فازی (AHP) و فازی‌سازی آن (FAHP) است. این پژوهش با جایگذاری راهبردهای عملیاتی نهادهای حمایتی در مدل فرایندی (رویکرد‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره) یک برنامه عملی توانمندسازی را توسعه می‌دهد.

1-2. «رویکرد‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره»^[1]

فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی که نخستین بار توسط «توماس. آل. ساعتی»^[2] (1980) ارائه گردید، نظرات و ارزیابی‌های کارشناسان را ترکیب نموده و سامانه تصمیم‌گیری پیچیده را به یک سامانه سلسله‌مراتبی ساده تبدیل می‌نماید (Tsaur et al., 2002: 108; Rao & Davim, 2008: 753). با وجود مزایای بسیار، به‌کارگیری AHP ساعتی دارای کمبودهایی است. ازجمله این‌که قضاوت‌های ذهنی، انتخاب و عملکرد تصمیم گیران تأثیرات بسیار زیادی در نتایج آن دارد. در راستای رفع این محدودیت و استفاده از مزایای هر دو تکنیک فازی و AHP، تئوری مجموعه‌های فازی با مقایسات زوجی در فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی ترکیب می‌شود (Van Laarhoven & Pedrcyz, 1983: 231).

2. پیشینۀ پژوهش

با توجه پیشرفت روزافزون تکنولوژی در جوامع بشری و به‌منظور تطبیق با این شرایط، نیاز به بهسازی جوامع و به‌ویژه نیروی انسانی شاغل در سازمان‌ها امری اجتناب‌ناپذیر می‌نماید (Kord, 2012:115). همین امر نگاهی نو را به منابع انسانی و اختیارات آن طلب می‌کند. لزوم پرورش کارکنانی که دارای توانایی خود مدیریتی باشند، باعث شده تا توانمندسازی نیروی انسانی به‌عنوان یک زاویه فکری جدید توجه بسیاری از صاحب‌نظران مدیریت را به‌سوی خود جلب کند (Bayat et al., 2015:49). تعاریف متعدد و گوناگونی از توانمندسازی ارائه می‌شود که هرکدام دارای یک جهت‌گیری معین با یک دیدگاه و حتی یک ایدئولوژی مشخص است. البته برای توانمندسازی تعریف دقیق علمی با مرزهای مشخص وجود ندارد؛ اما می‌توان در یک تعریف جامع توانمندسازی را این‌گونه تعریف کرد: توانمندسازی به مجموعه تکنیک‌های انگیزشی اطلاق می‌شود که به دنبال افزایش سطح مشارکت کارکنان به‌منظور بهبود عملکرد آنان است ویژگی اصلی توانمندسازی کارکنان هم‌سو نمودن اهداف فردی و سازمانی است (Wood et al., 2012: 227). به‌عنوان یک حقیقت، توانمندسازی به‌طور قطع به آزادی انتخاب و عمل بیشتر منجر می‌شود؛ اما این‌ها فقط اهدافی ابزاری‌اند و راهی برای به دست آوردن هدف حقیقی به شمار می‌رود. هدف حقیقی همیشه بهبود عملکرد است (Paktinat & Fathizadeh, 2008: 35). توانمندسازی نیروی انسانی، سبب تغییر و بهبود روابط آن‌ها با مدیران سازمان گردیده و به‌نوبۀ خود منجر به تغییر شرایط همگانی می‌گردد (Hoseini, 2013: 37).

بی‌تردید کارآفرینی نقش بسیار کلیدی در توسعۀ اقتصادی همه جوامع داشته و باعث بالندگی جوامع می‌گردد و به‌عنوان عامل اساسی در ایجاد ارزش اقتصادی، در جامعه تلقی می‌شود. کارآفرینان موتور محرک یک جامعه هستند که در یک محیط رقابتی و شرایط عدم تعادل، جامعه را به حرکت درمی‌آورند و توسعه می‌بخشند. ازآنجایی‌که کلید موفقیت کارآفرینی یافتن روش خلاقانه است، کارآفرین با به‌کارگیری تکنولوژی‌های جدید، سریع و کم‌هزینه‌تر نیاز‌های جامعه را به نحو احسن برآورده می‌سازد و این به معنای کالای با هزینه کم‌تر یا ارتقای کیفیت آن‌ها و یا به معنای ایجاد بازارهایی برای کالا‌های کاملاً جدید است؛ بنابراین کارآفرینان با توجه به محدودیت‌ها، تحریم‌ها و فرصت‌هایی که محیط اقتصادی کشور را در برگرفته است حرکت کرده و با شناسایی نقاط قوت و ضعف کسب‌وکار و با نگاهی بر فرصت‌های محیطی موجبات رونق و رشد اقتصادی را فراهم آورده و از این بحران گذر خواهند کرد و باعث رونق و بهبود کسب‌وکار داخلی شده و افزایش اقتصاد مقاومتی و کاهش وابستگی را به ارمغان می‌آورند (Hoseini, 2013: 37). کارآفرینی اجتماعی با عنوان رویکردی نوآورانه برای پاسخ به نیاز‌های اجتماعی با تأکید بر حل مسائل اجتماعی و از بین بردن مرزهای سنتی میان بخش‌های خصوصی، عمومی و غیردولتی مطرح می‌شود که طی آن کارآفرینان به ساخت یا تغییر نهادها می‌پردازند (Njoroge & Kaluyu, 2019: 1342;Naderi et al., 2023: 194; Sedaghati mokhtari et al., 2023:321).

میرزامحمدی و همکاران (1399) در پژوهشی به طراحی مدل توسعه کارآفرینی افراد معلول و جانباز با رویکرد توانمندسازی پرداختند.

عاقل فدیهه و همکاران (1399) در پژوهشی به تدوین مدل توانمندسازهای راه‌اندازی موفق در شرکت‌های کوچک و متوسط از طریق رویکرد زمینه‌ای پرداختند. روش تحقیق در این پژوهش، روش کیفی بوده و از تکنیک مصاحبه برای گردآوری داده‌ها استفاده شد. نتیجه این رویکرد کیفی، مدل توانمندسازهای راه‌اندازی موفق بود که عوامل شرایط مداخله‌گر شامل ویژگی‌های مدیریت، عوامل رقابتی، عوامل دولتی و آموزش کارکنان و عوامل بستر شامل مدیریت سازمان، مدیریت منابع انسانی و ساختار سازمان است. مقوله هسته این بررسی راه‌اندازی موفق است که مقولات عمده فوق را دربرمی گیرد. زارع و صفری دشتکی (1398) در پژوهشی به طراحی و تبیین مدل پارادایمی کارآفرینی اجتماعی با رویکرد توانمندسازی زنان سرپرست خانوار (مطالعة موردی: کمیتة امداد امام خمینی ^(ره) استان فارس) پرداختند.

شیر و همکاران (2019) دریافتند که فعالیت‌های کارآفرینانه در رابطه با سازمان‌ها، تا حد زیادی با بهزیستی نیروی انسانی همراه است. چاترجه و همکاران (2018) در پژوهشی به بررسی توانمندسازی زنان و محرک توسعه از طریق میکرو کارآفرینی پرداختند. هدف این مقاله بررسی توانمندسازی زنان از طریق میکرو کارآفرینی بوده است. در این پژوهش از مدل‌سازی معادلات ساختاری استفاده شده و نتایج حاکی از رابطه علی میان توانمندسازی زنان و میکرو کارآفرینی است.

الدجانی و مارلو (2013) در پژوهشی با عنوان توانمندسازی و کارآفرینی: یک چهارچوب نظری به بررسی توانمندسازی و کارآفرینی در زنان پرداختند. هدف از این پژوهش توسعه چهارچوب مفهومی تجربی آگاهانه برای تجزیه‌وتحلیل رابطه جنسیتی بین توانمندسازی و کارآفرینی است که در زندگی زنان مهاجر فلسطینی آواره در شهر امان اردن انجام شده است. در این پژوهش یک مطالعه کیفی انجام شده که طی آن مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته به‌طور منظم با 43 زن که کالا‌های گلدوزی سنتی مرغوب را در شرکت‌های مستقر در خانه تولید می‌کردند، صورت پذیرفته است. نتایج نشان می‌دهد که کارآفرینی به‌طور عام به‌عنوان یک کار اقتصادی متمرکز بر فردی ارائه می‌شود. بااین‌حال، این پژوهش نشان می‌دهد که این حوزه یک فعالیت سیاسی- اجتماعی نیز به حساب می‌آید. در این زمینه خاص، زنان تحت فرمان حاشیه‌ای از طریق مشاغل مستقر در خانه خود توانمند می‌شدند. در پژوهش‌های اخیر، استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره با توجه به بالا بودن قابلیت اتکا و کاربردشان، برای انواع تصمیم‌گیری‌ها رواج زیادی یافته است Babic & Plazibat, 1998: 31; Cai & Wu,) 2001: 605; Chou & Liang, 2001: 377; Tolga et al., 2005: 91).

هدف از این مقاله بررسی گزینه‌های توانمندسازی مددجویان کمیته امداد امام خمینی با روش‌های تجزیه‌وتحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و فازی‌سازی آن (FAHP) است. این پژوهش با تکیه بر توانایی بالای رویکرد‌های تصمیم‌گیری در زمینۀ رتبه‌بندی، در نظر دارد با مقایسه تکنیک‌های تصمیم‌گیری، رویکردی را ارائه نماید که از توان بالاتری برخوردار بوده و قادر است مسئله انتخاب و رتبه‌بندی را به‌طور بهینه حل نماید.

3. روش‌شناسی پژوهش

3-1. «فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی»^[3]

فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی شامل سه مرحله است: ساختن سلسله‌مراتبی، محاسبه وزن و سازگاری سامانه. سطح یک در سلسله‌مراتبی هدف را نشان می‌دهد، سطح دوم معیار‌ها و سطح سوم گزینه‌ها را نمایش می‌دهد. شکل کلی یک سلسله‌مراتبی به‌صورت: هدف، معیار، گزینه است. سلسله‌مراتبی‌ها در یک تقسیم‌بندی کلی به دو گروه ذیل تقسیم می‌شوند:           1. سلسله‌مراتبی ساختاری و 2. سلسله‌مراتبی وظیفه‌ای.

3-2. تعیین تعداد پرسش‌نامه‌ها

برای تعیین تعداد پرسش‌نامه‌ها از جدول مورگان و کرجسی استفاده شده است که تعداد پرسش‌نامه‌های پیشنهادی از این روش 10 عدد است. این پرسش‌نامه‌ها پس از تکمیل و تحویل از کارشناسان مربوطه، در فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی به‌صورت 10 ماتریس مقایسه زوجی در تحلیل‌های روش AHP نرم‌افزار Expert Choice 2000 به‌کار گرفته شد که نتایج و خروجی‌های این نرم‌افزار درمجموع کل این پروژه در ادامه ارائه شده است. لازم به ذکر است که اساس روش انتخاب تعداد نمونه براساس فرمول معروف کوکران به شرح زیر است.

(z²pq/d²)/(1+1/n(z²pq/d²-1))

در این فرمول N حجم جامعه است. آماره p درصد توزیع صفت در جامعه؛ اماره q نیز درصد افرادی است که فاقد صفت مورد مطالعه هستند. مقدار d نیز تفاضل نسبت واقعی صفت در جامعه با میزان تخمین پژوهشگر برای وجود آن صفت در جامعه است. نکته مهمی که در استفاده از این فرمول و کاربرد آن در روش AHP وجود دارد تعداد کارشناسان نخبه هر واحد سازمانی است که به‌عنوان واحد در ارزیابی گزینه‌ها و معیار‌ها دخالت دارند. بنابراین با در نظر گرفتن حداکثر تعداد کارشناس نخبه در حدود 10 نفر در هر واحد سازمان اجرایی و با معیار قرار دادن روابط مذکور تعداد پرسش‌نامه‌های مورد نیاز مقایسه زوجی روش AHP، مشخص گردید (Tsaur et al., 2002: 108; Rao & Davim, 2008: 753).

3-3. محاسبه وزن در فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی

در این مطالعه از یکی از روش‌های تقریبی (روش میانگین حسابی) جهت محاسبه وزن استفاده گردید. ابتدا ستون‌های ماتریس مقایسات زوجی تشکیل و مجموع هر یک محاسبه گردید. سپس هر درایه در ماتریس مقایسه زوجی بر جمع همان ستونی که در آن قرار گرفته است تقسیم گردید (نرمالیزه کردن درایه‌ها). در پایان، مقدار متوسط هر سطر از درایه‌های نرمالیزه شده محاسبه شد و جلوی آن سطر نوشته شد. مقدار متوسط هر سطری که بزرگ‌تر باشد ارجح‌تر است و جمع تمامی میانگین‌های سطور بایستی برابر یک باشد. نتایج این روش به لحاظ عددی شباهت زیادی به نتایج روش بردار ویژه دارد. نکته این‌که این روش هم در برآورد وزن معیار‌ها و هم گزینه‌ها به‌کار گرفته می‌شود.

3-4. توسعه و ارزیابی مدل در تعیین الگوی توانمندسازی

توسعه مدل در قالب یک مدل بوده که هدف مدل تعیین الگوی بهینه توانمندسازی مددجویان کمیته امداد است. گزینه‌های مختلف مدل توانمندسازی شامل موارد زیر است: 1. ترسیم «استراتژی‌های سازمانی»^[4]؛ 2. «آموزش مددجویان»^[5]؛ 3. «بسترسازی اشتغال»^[6]؛ 4. «مشاغل خانگی»^[7]؛ 5. «کارگاه‌های صنعتی خرد»^[8]؛ 6. «کارگاه‌های کشاورزی»^[9] و 7. «اکوتوریسم»^[10]. به‌منظور وزن‌دِهی معیار‌ها و گزینه‌ها، از روش مقایسه زوجی استفاده شد.

3-5. تعیین ضریب اهمیت معیار‌ها (اولویت‌بندی معیار‌های مؤثر بر الگوی بهینه)

تعیین اوزان و رتبه‌بندی معیار‌ها و گزینه‌ها با استفاده از مدل اکسپرت چویس و برپایه پرسش‌نامه‌های تکمیل شده و اطلاعات برداشت شده از منطقه مورد مطالعه انجام گردید. با توجه به ضرایب رتبه‌بندی، نتایج رتبه‌بندی معیار‌های مؤثر بر نوع الگوی بهینه و اولویت‌بندی مشخص شده است. نتایج حاصل از اجرای مدل، در شکل (1)، آمده است. در این شکل همچنین وزن هر یک از معیار‌ها به‌صورت جداگانه نمایش داده شده است.

3-6. تعیین ضریب اهمیت گزینه‌ها

با توجه به ضرایب رتبه‌بندی، نتایج رتبه‌بندی گزینه‌های الگوی و اولویت‌بندی آن‌ها در شکل 1 ارائه شده است. مطابق با شکل (1)، برنامه‌های آموزشی با ضریب 286/0 در اولویت اول و سپس برنامه‌های اکوتوریسم با ضریب 163/0 در اولویت دوم و زیرساخت‌ها با ضریب 14/0 در اولویت سوم قرار دارند. همچنین نتایج حاصل از مدل به‌صورت یکپارچه (گزینه‌ها و معیار‌ها) در شکل (2)، نشان داده شده است. در این شکل معیار‌های مؤثر بر نوع (گزینه‌ها) روی محور افقی وزن نهایی معیار‌ها در تعیین الگوی بهینه (که به‌صورت نمودار ستونی در شکل ارائه شده است) بر روی محور عمودی سمت چپ وزن نهایی گزینه‌ها بر روی محور عمودی سمت راست نمایش داده شده است.

4. تجزیه‌وتحلیل یافته‌ها

4-1. تحلیل حساسیت دینامیک

در این تحلیل نمودار‌های میله‌ای افقی مشاهده می‌شود که می‌توانیم با افزایش یا کاهش مقادیر باروگراف در محیط نرم‌افزار، تأثیر تغییرات معیار‌ها را بر رتبه‌بندی گزینه‌ها مشاهده کنیم. در ستون سمت چپ رتبه‌بندی بین معیار‌ها دیده می‌شود که در مورد این پروژه، معیار‌های 10 گانه اشاره شده در بالا با وزن‌های مختلف دیده می‌شود. مطابق با شکل (2)، معیار‌های پذیرش عمومی، نیاز‌های منطقه‌ای و سهولت اجرا و هزینه به ترتیب از کم‌ترین تا بیشترین اهمیت را دارد. هزینه اهمیت زیادی دارد چون ضریب کمتری دارد.

شکل 1: نمودار تفکیک وزن گزینه‌های الگوی بهینه با استفاده از مدل AHP

شکل 2: ماتریس سازگاری معیار‌ها و گزینه‌های مورد استفاده در تحقیق

4-2. جمع‌بندی در انتخاب مناسب‌ترین روش

فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی از جامع‌ترین نظام‌های طراحی شده برای تصمیم‌گیری چندمعیاره است. زیرا با بهره‌گیری از این فن می‌توان مسئله را به‌صورت سلسله‌مراتبی در قالب معادلات درآورد و در آن معیار‌های مختلف کمی و کیفی را در نظر گرفت. در فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی با توجه به وزن نسبی لایه‌ها که پس از تکمیل پرسش‌نامه توسط متخصصان مرتبط با موضوع و تهیه ماتریس‌های اولیه و نرمال و نتایج حاصل از آن مشخص شد، بیشترین عامل محدودکننده برای تعیین الگوی بهینه توانمندسازی هزینه اجرای پروژه‌های توانمندسازی است که بالا‌ترین درصد وزن نسبی به آن‌ها اختصاص داده شده است لازم به یادآوری است که در استخراج امتیازات از جداول مربوطه، نظر و برداشت کارشناس طراح از شرایط طرح نیز دخیل بوده و می‌تواند امتیاز هر پارامتر جزئی را تغییر دهد توجه به این‌که معیار هزینه می‌تواند اثرات مهمی در تصمیم‌گیری داشته باشد، قضاوت مهندسی در انتخاب نوع سامانه باید مدِنظر قرار گیرد. در نهایت سیستمی که بالا‌ترین امتیاز را داشته باشد به‌عنوان سامانه مورد نظر برگزیده می‌شود. در این طرح فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) شیوه‌ای منطقی برای مقایسه گزینه‌ها و انتخاب گزینه بهینه با در نظر گرفتن تمامی مشخصه‌های

تأثیرگذار بود و چهارچوب مناسبی برای مشارکت گروهی در تصمیم‌گیری ایجاد شد.

4-3. کاربرد روش AHP فازی در انتخاب گزینه مناسب توانمندسازی

برای توضیح روش AHP فازی در ابتدا به تشریح روش تحلیل توسعه چانگ پرداخته می‌شود، زیرا این روش از سایر روش‌های AHP فازی ساده‌تر بوده و در ضمن مشابه با روش AHP کلاسیک است.

مرحله 1: در مرحله اول باید بسط مرکب فازی را برای هر هدف به دستاورد. اگر M1gi, M2gi,…, Mngi  مقادیر تحلیل توسعه  iامین هدف به ازای m آرمان باشد آنگاه مقدار بسط مرکب فازی برای  i امین معیار به‌صورت زیر تعریف می‌گردد (رابطه ۱):

که در این فرمول j، نماینده هرکدام از آرمان‌ها است. چنانچه M1gi  = (lij, mij, uij)  باشد آنگاه ∑Mjgi به‌وسیله عملگر جمع فازی روی تحلیل توسعه m آرمان به‌صورت زیر تعریف می‌گردد (رابطه ۲):

همچنین برای به دست آوردن ∑∑ Mjgi]-1   با اعمال عملگر جمع فازی خواهیم داشت(رابطه 3):

مرحله 2: محاسبه درجه ارجحیت (درجه امکان‌پذیری) Si بر Sk. (رابطه 4)

چنانچه Si=(li, mi, ui)   و Sk=(lk, mk, uk)  باشد، آنگاه درجه ارجحیت Si بر Sk که با V(Si>Sk)  نمایش داده می‌شود، به‌صورت زیر تعریف می‌گردد (رابطه 5):

V(Si>Sk) = SUPx≥y (min {αsi(x), αsk(y)})

که برای اعداد فازی مثلثی معادل با رابطه 6 است:

که d  متناظر با بزرگ‌ترین نقطه تقاطع بین skα  و siα   است. شکل 4 مقدار V(Si>Sk)  را نشان می‌دهد.

شکل 4: نقطه تقاطع بین a(sk) و a(sj)

مرحله 3: محاسبه درجه اهمیت درجه امکان‌پذیری یک عدد فازی محدب S که بزرگ‌تر از k عدد فازی محدب Si: i=1,2,…,k باشد به‌صورت زیر تعریف می‌گردد (رابطه 7):

V (S≥S1,S2,…,Sk) = V((S≥S1), (S≥S2),…, (S≥Sk))=min{(V(S≥S1), V(S≥S2),…,V(S≥Sk)}=min{ (S≥Si)} i=1,2,..,k

چنانچه فرض کنیم که k=1,2,…,n باشد و d'(Ai)=min V(Si≥Sk)  باشد آنگاه بردار وزن به‌صورت رابطه 8 به دست می‌آید:

W’ = (d'(A1), d'(A2)… d'(An)

قابل ذکر است که وزن‌های به‌دست‌آمده غیر فازی هستند.

مرحله 4: نرمالیزه کردن بردار W و به دست آوردن بردار وزن نرمالیزه شده (رابطه 9).

W = (d(A1), d(A2)… d(An))

جدول 2: ارزیابی معیار‌های مورد استفاده در روش F-AHP

جدول 3: ارزیابی گزینه‌های مدیریتی مورد استفاده در روش F-AHP

جدول 4: ارزیابی گزینه‌های مدیریتی براساس معیار هزینه مورد استفاده در روش F-AHP

جدول 5: ارزیابی گزینه‌های مدیریتی براساس معیار سهولت اجرا مورد استفاده در روش F-AHP

جدول 6: ارزیابی گزینه‌های مدیریتی براساس معیار پیچیدگی فرایند اجرا مورد استفاده در روش F-AHP

شکل 5: اولویت‌بندی گزینه‌های توانمندسازی مددجویان کمیته امداد

مطابق با شکل (5)، اولویت اول آموزش مددجویان، سپس کارگاه‌های صنعتی خرد، اکوتوریسم و بسترسازی، استراتژی‌های سازمانی، کارگاه‌های کشاورزی و مشاغل خانگی در اولویت آخر است.

5. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

برخورداری از نیروی انسانی کارآمد و مشارکتی در راستای برنامه‌های حکمرانی و راهبردی سازمان‌ها و دستگاه‌های حاکمیتی و توانمندسازی منابع انسانی نقش بسزایی دارد. این موضوع همچنین در برنامه‌های پدافند غیرعامل سازمان‌های غیرنظامی می‌تواند منجر به استحکام بنیه دفاعی و تقویت ساختار‌های اصلی دفاعی سازمان گردد. توانمندسازی مددجویان تحت حمایت به‌عنوان تنها راه برون‌رفت ایشان از چرخه فقر همواره مورد توجه کمیته امداد امام خمینی ^(ره) بوده است. روش‌های رایج توانمندسازی مددجویان، فاقد قابلیت اتکا بوده و نیز نتایج حاصل از آن‌ها اعتبار چندانی ندارد. نیروی انسانی مهم‌ترین دارایی سازمان محسوب می‌شود و نقش نیروی انسانی ماهر و کارآمد در تحقق اهداف سازمانی بدیهی و انکارناپذیر است. برهمین‌اساس، توانمندسازی نیروی انسانی می‌تواند سازمان‌ها را در مواجهه با شرایط متحول کنونی آماده و موفق کند. توانمندسازی با پرورش احساس کفایت نفس و به وجود آوردن فضای آزادی عمل برای کارکنان، فرصت بهبود توانایی‌ها و مهارت‌ها را برای کارکنان ایجاد می‌کند تا موجبات اثربخشی خود را فراهم کنند. برخورداری از نیروی انسانی کارآمد و مشارکتی در راستای برنامه‌های حکمرانی و راهبردی سازمان‌ها و دستگاه‌های حاکمیتی و توانمندسازی منابع انسانی نقش بسزایی دارد. این موضوع همچنین در برنامه‌های پدافند غیرعامل سازمان‌های غیرنظامی می‌تواند منجر به استحکام بنیه دفاعی و تقویت ساختار‌های اصلی دفاعی سازمان گردد. این تحقیق با هدف ارائه مدلی ترکیبی برای تصمیم‌گیری انجام گردیده تا توانمندسازی مددجویان را مورد ارزیابی قرار داده و در این زمینه روشی بهینه ارائه نماید. رویکرد مطرح شده بر مبنای تحلیل سلسله‌مراتبی فازی (AHP) و فازی‌سازی آن (FAHP) است. طبق نتایج، برنامه‌های آموزشی با ضریب 286/0 در اولویت اول و سپس برنامه‌های اکوتوریسم با ضریب 163/0 در اولویت دوم و زیرساخت‌ها با ضریب 14/0 در اولویت سوم قرار دارند. همچنین معیار‌های پذیرش عمومی، نیاز‌های منطقه‌ای و سهولت اجرا و هزینه به ترتیب از کم‌ترین تا بیشترین اهمیت را دارد. آنچه مشخص است فرایند آموزش مددجویان کمیته امداد امام خمینی اهمیت بسزایی در بحث توانمندسازی مجموعه دارد و نتایج این تحقیق گویایی این موضوع است. افراد با اتکا به منابع، توانمندی‌ها، قابلیت‌ها و ارزش‌های خودشان انتخاب و اقدام می‌کنند. مشکلات زندگی در فقر سبب می‌شود آن‌ها این قابلیت‌ها و ارزش‌ها را نبینند. مددکاران نهادهای حمایتی با برجسته کردن این قابلیت‌ها می‌توانند مددجویان را برای حل مشکلاتشان ترغیب کنند. توانمندسازی فرایندی تدریجی و چرخشی است و افراد با سطوح متفاوت توانمندی و قابلیت وارد این چرخه می‌شوند. افراد در هر چرخه توانمندی جدیدی کسب می‌کنند، درنتیجه احساس خودکارآمدی و انتظاراتشان برای انتخاب و عمل جهت کسب توانمندی بعدی افزایش می‌یابد. اقدام براساس فرایند توانمندسازی امکان بهبود مدام فرایند و رفع نواقص آن در سازمان را فراهم می‌کند. همچنین موجب اجتناب از افتادن در دام اقدام از روی ترحم و اضطرار می‌شود که وابستگی ناسالم را ایجاد می‌کند؛ بنابراین ضروری است فرایند توانمندسازی در نهادهای حمایتی نهادینه و همه خدمات به مراجعان مطابق با آن ارائه شود.

5-1. پیشنهادهای پژوهش

با توجه به اهمیت توانمندسازی مددجویان و همچنین اثربخش بودن کارآفرینی اجتماعی در رشد و شکوفایی اقتصاد و افزایش اشتغال، پیشنهاد می‌شود از مدل ارائه شده در این پژوهش در جهت بهبود شرایط مددجویان کمیته امداد امام خمینی ^(ره) استفاده شود. به‌علاوه پیشنهاد می‌شود پس از اجرای برنامه‌های توانمندسازی مددجویان، حمایت مالی و روانی از آن‌ها برای به سرانجام رساندن ایده‌ها و طرح‌های کارآفرینانه صورت پذیرد.

[1]. Multiple Criteria Decision Making (MCDM) methods

[2]. Saaty

[3]. Analytical Hierarchy Process

[4]. Organization Strategy

[5]. Educational Programs

[6]. Infrastructures

[7]. Houshold Business

[8]. Industial Projects

[9]. Agricultural Projects

[10]. Ecotourism