نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد جغرافیای سیاسی، دانشکدۀ دفاع ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
2 دانشیار مدیریت استراتژیک، دانشکدۀ دفاع ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران
3 دانشیار علوم دفاعی راهبردی، دانشکدۀ فرماندهی و ستاد دافوس آجا، تهران، ایران
4 دانش آموختۀ دکتری علوم دفاعی راهبردی، دانشکده دفاع ملی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول)
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
مقدمه
فرماندهی معظم کل قوا (مدظلهالعالی) در دیدار با رئیسجمهور چین فرمودند: «... دولت و ملت ایران همواره به دنبال گسترش روابط با کشورهای مستقل و قابل اطمینان همچون چین بوده و هست و بر همین اساس توافق رؤسای جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین برای روابط استراتژیک ۲۵ ساله کاملاً درست و حکمتآمیز است ...» (خامنهای، بیانات در دیدار با رئیسجمهور چین، ۰۳/۱۱/۱۳۹۴).
ماهیت پویای نظام بینالملل، کشورهای جهان را به کنشگری و تعامل برای اثرگذاری در تحولات منطقهای و بینالمللی واداشته است. در این میان، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر تأمین منافع ملی متمرکز است. پس از انقلاب اسلامی، ایران از چهارچوبهای الزامآور غربی خارج شد و با توجه به تحریمها و تجارب دفاع مقدس، رویکردی راهبردی به همکاری با قدرتهای آسیایی مانند چین اتخاذ کرد. این سیاست بر بهرهبرداری از ظرفیتهای علمی و فناورانه کشورهای شرقی برای تأمین منافع ملی تأکید دارد. ایران و چین در سالهای اخیر با ایجاد روابط راهبردی، همکاریهای گستردهای در حوزههای مختلف، بهویژه علم و فناوری، داشتهاند. این همکاریها بهویژه در چهارچوب توافق استراتژیک ۲۵ساله دو کشور، مورد توجه قرار گرفته و در راستای تقویت امنیت ملی و قدرت بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران است.
ظهور چین بهعنوان یک قدرت بینالمللی، فرصتهای جدیدی را برای همکاری دوجانبه در زمینههایی همچون توسعه علم و فناوری فراهم کرده است. دیپلماسی علم و فناوری، محور اصلی این همکاریها است. این دیپلماسی با پیوستن به شبکه جهانی دانش و ایجاد ارتباطات علمی و فناورانه (انتقال فناوریهای دفاعی و امنیتی، توسعه پارکهای علم و فناوری، ارتقای زیرساختهای دفاعی و ...) با چین میتواند موجب تقویت بنیه دفاعی و ارتقای جایگاه بینالمللی ایران شود. همچنین، شناخت ناکافی از توانمندیها یا بهرهبرداری نامناسب از فرصتهای همکاری میتواند به از دست رفتن ظرفیتهای توسعه دفاعی منجر شود. مقاله حاضر به بررسی سیاستهای همکاری دفاعی ایران و چین در حوزه علم و فناوری و تأثیرات آن بر تقویت قدرت بازدارندگی نیروهای مسلح ایران میپردازد. همچنین تلاش دارد با ویی به پرسش اصلی تحقیق، چهارچوبی برای تدوین سیاستهای مؤثر همکاری دفاعی بین ایران و چین ارائه کرده و اولویتهای این همکاری را بهطور دقیق شناسایی و تحلیل کند.
عسگری و آقاجانی (1391) در پژوهشی با موضوع «عوامل و ویژگیهای سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران» تبیین میکنند که سیاست دفاعی پیش از انقلاب، با تکیه بیشازحد بر توان سختافزاری و وابستگی به خارج، با مختصات دینی- ملی ایران همخوانی نداشت و فاقد کارآمدی لازم بود. دستیابی به اهداف سیاستگذاری دفاعی، ازجمله رفع تهدیدها، پیشگیری از جنگ و قدرتافزایی، مستلزم تدوین سیاستهایی است که بتوانند در برابر تهدیدات آینده و شرایط پیچیده و بیثبات محیط بینالمللی و باشند. این سیاستها بر مبنای اصول اسلام و آرمانهای انقلاب اسلامی و برای مقابله با تهدیدهای استکبار جهانی طراحی میشوند.
همچنین دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام (1400) در پژوهش «توافقنامه همکاریهای جامع راهبردی پکن-تهران با رویکرد برد-برد» بیان میکند که برنامه ۲۵ ساله همکاریهای راهبردی ایران و چین، بخشی از دیپلماسی کلان چین با کشورهای هدف است و بر پنج اصل: احترام به تمامیت ارضی، عدم تعرض، عدم دخالت، رابطه برد-برد و همزیستی مسالمتآمیز بنا شده است. این توافق، فصل جدیدی در روابط راهبردی ایران و چین میگشاید و به تعمیق همکاریهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و دفاعی-امنیتی میپردازد.
دهقان و همکاران (1397) در مقاله «تعیین ابعاد مؤثر در طراحی الگوی راهبردی سیاستگذاری در حوزه فناوری و نوآوری دفاعی جمهوری اسلامی ایران» به این نتیجه میرسند که ابعاد مؤثر در طراحی الگوی راهبردی سیاستگذاری در حوزه فناوری و نوآوری دفاعی ج. ا. ایران عبارتند از: جهتگیری کلی سیاستگذاری، فرایند سیاستگذاری، ظرفیت و زیرساختها، نیازمندیهای فناورانه قدرت دفاعی مطلوب، اصول اقتصادی، فرهنگی و ارزیابی سیاستهای فناوری و نوآوری دفاعی.
شهلایی (1395) در مقاله «ابعاد و شاخصهای ارزیابی قابلیتهای علم و فناوری در سازمانهای نظامی ج. ا. ایران» نُه بعد را برای سنجش علم و فناوری در سازمانهای نظامی استخراج میکند که عبارتند از: سرمایه انسانی، پرورش، انتشارات علمی، ساختار، پژوهش، فناوری، همکاریهای علمی، منابع مالی و اثربخشی.
همچنین واگنر و سایمون در مقاله منتشرشده در دانشگاه آکسفورد (2023) با عنوان «استفاده چین از توافقنامههای رسمی علم و فناوری بهعنوان ابزار دیپلماسی»[1] نتیجه میگیرند که همکاریهای علمی و فناوری ایران و چین بر تقویت تواناییهای تکنولوژیکی و اقتصادی دو کشور متکی است و این همکاریها شامل زمینههایی چون هوش مصنوعی، بیوتکنولوژی و فناوریهای دفاعی است و در چهارچوب توافقات بلندمدت استراتژیک انجام میشود. هدف این همکاریها مقابله با فشارهای اقتصادی و تحریمها و ایجاد تابآوری در برابر چالشهای ژئوپلیتیکی است.
همکاری دفاعی: همکاری (تعامل سازنده) تعاملی است که با نگاه به بستر فراهمشده و با اتکا به همکاری فعال دفاعی به دنبال فرصتها و زمینههای همگرایی دوجانبه بوده و با بررسی چالشها و زمینههای واگرایی، همکاری بین دو کشور را توجیه میکند و این همکاری برای دو کشور ماهیتی برد-برد را رقم خواهد زد. همکاری دفاعی برجستهترین سیاستمداران نیز در پای میز مذاکره باید از پشتوانهای قوی به لحاظ قدرت اقتصادی، انسجام داخلی و توان نظامی برخوردار باشند تا بتوانند قدرت چانهزنی خود را افزایش داده و در حد امکان بیشترین امتیاز را کسب و کمترین امتیاز را بهطرف مقابل بدهند. ماکیاولی به نقش تعیینکننده قدرت نظامی در سیاست توجه دارد و به این نتیجه میرسد که با پشتیبانی و حمایت قدرت نظامی است که کشورها میتوانند منافع و اهداف ملی خود را با جدیت و قاطعیت درصحنه بینالمللی تعقیب نمایند و همچنین غالباً بهوسیله قدرت نظامی است که راهحلهای نهایی در سیاست خارجی به دست میآید (Swistek, Goran, 2012: p 80).
سیاست دفاعی: سیاست دفاعی شیوههای کلی استفاده از قدرت نظامی کشور در مقابل تهاجمات احتمالی نظامی دشمن خارجی، دفع شورشهای مخالفین داخلی، حفظ منافع امنیتی و پشتیبانی از سیاستهای ملی را بیان میکند و بهطور اعم به اقدامات تدافعی کشور در مقابل تهاجم و تهدیدات دشمنان در ابعاد سیاسی، نظامی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی اطلاق میگردد (تهامی، 1384: 157).
علم: علم در وسیعترین مفهوم به معنای آموزش یا دانش است؛ بنابراین علم را میتوان به دانش پدیدههای طبیعی و بررسی منطقی روابط میان مفاهیمی که این پدیدهها به کمک آنها بیان میشود تعریف کرد (دمپی یر، 1383).
فناوری: واژه فناوری یا تکنولوژی مرکب از دو واژه یونانی «تکنو» به معنای هنر و حرفه و «لوژی» به معنای «دانش و خرد» است. در زبان فارسی این واژه به «فنشناسی» ترجمه میشود. مدتی پیش فرهنگستان زبان و ادب فارسی، معادل فارسی «فناوری» را برای آن برگزیده است (مهدوی، 1385).
در یک تعریف جامع، آن را مجموعهای متشکل از اطلاعات، ابزارها و روشهایی میدانند که از علم و تجربه علمی نشئت گرفتهاند (ویتریو، 1384). بررسی روند تحول جوامع بشری نشانگر نقش محوری عـلم و فـناوری در شـکلدِهی به روندهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جوامع بوده و بـهعنوان عاملی برخاسته از بطن جامعه و نتیجه پیشرفتهای آن بر شکلگیری روندهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نقش اساسی دارد (یاسمی و جانمحمدی، 1402). در واقـع علم و فناوری به دلیل ویژگیهایی مانند مـحور و مـوتور توسعه بودن، اقتدارآفرینی و ابزار اعمال قدرت، ثروتآفرینی و ورود به همه ابعاد زنـدگی انـسانها مورد توجه دستگاه دیپلماسی است و در مـقابل، نظام دیپلماسی نیز با سازوکارهایی که در عرصه بینالمللی در اختیار دارد، زمینه توسعه علم و فناوری در داخـل را از طـریق ایـجاد امکان دسترسی به منابع علم و فناوری در دیگر کشورها و نیز خلق بازارهای جـدید مـحصولات فناورانه و دانشبنیان در گذر تعامل با سایر کشورها فراهم میکند (ذوالفقار زاده و همکاران، 47:1392 ).
مشارکت جامع راهبردی 25 ساله ایران و چین: مقام معظم رهبری در دیدار رئیسجمهور چین با ایشان در سال 1394 در خصوص پایهگذاری روابط جدید جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین بیان داشتهاند: «دولت و ملت ایران همواره به دنبال گسترش روابط با کشورهای مستقل و قابلاطمینان همچون چین بوده و هست و بر همین اساس، توافق رؤسای جمهوری اسلامی ایران و چین برای یک روابط استراتژیک 25 ساله، کاملاً درست و حکمتآمیز است» (خامنهای، بیانات در دیدار با رئیسجمهور چین، ۰۳/۱۱/۱۳۹۴).
شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در دیدار با رئیسجمهور ایران از همکاریهای دو کشور در زمینههای بینالمللی و منطقهای قدردانی کرد و بر اهمیت استراتژیک روابط ایران و چین تأکید کرد. او اجرای سند همکاری ۲۵ ساله را گامی بزرگ در تقویت همکاریهای اقتصادی، زیرساختی و امنیتی دانست. این برنامه بخشی از ابتکار کمربند و راه چین است که در دوران ریاستجمهوری روحانی آغاز و در دوره رئیسجمهور فعلی به مرحله اجرایی رسید.[2] توسعه علم و فناوری یکی از ارکان اصلی در توسعه پایدار برای هر کشوری است. جمهوری خلق چین با انجام اصلاحات گسترده در اواسط دهه 1970 میلادی و ریلگذاری جدید در برنامههای علم و فناوری خود، پس از چند دهه توانسته است به بزرگترین اقتصاد دنیا تبدیل شود. برخی از عوامل رشد پیوسته کشور چین در علم عبارت از جمعیت و سرمایه انسانی عظیم، بازار کار مناسب به نفع شایستهسالاری دانشگاهی، پراکندگی گسترده دانشمندان با ملیت اصلی چینی در کشورهای مختلف و دولت مرکزگرایی با علاقهمند به سرمایهگذاری در علم است (سهرابی و منتظری تبار، 1399). تعداد مستندات علمی چاپشده محققین هر کشور در مجلات علمی و اجلاسهای بینالمللی پرکاربردترین نشانگر کمی در ارزیابی توسعه علمی کشورها است.
چین در سال 1996 در رتبه نهم جهانی قرار داشته و از سال 2005 تاکنون در رتبه دوم جهانی پس از ایالاتمتحده آمریکا قرارگرفته است (SCImago, 2017). چین همچنین به آموزش دانشمندان میپردازد: تعداد آن دسته از برترین محققان هوش مصنوعی در سطح جهان که مدرک نخست خود را در چین دریافت کردند، بیش از دو برابر تعداد این محققان است که مدرک نخست خود را در آمریکا به دست آوردند. در زمینه نوآوری تجاری نیز چین در حال تغییر فرضیات قدیمی نسبت به این کشور است (قاسمی، 1403) .[3]
این پژوهش از نوع کاربردی-توسعهای و با رویکرد کیفی بوده و حجم نمونه جامعه آماری خبرگی نیز بهصورت هدفمند همگون و ناهمگون تا اشباع نظری است؛ لذا پس از انجام مصاحبه با 20 نفر از خبرگان، محقق به اشباع نظری رسیده است. ازاینرو با تکیهبر روشهای مطالعه اسناد و مدارک و مصاحبه تخصصی با 7 نفر از خبرگان حوزه علم و فناوری دفاعی، سیاستهای همکاری در حوزه علم و فناوری مشخص گردید. تجربه و تحلیل دادهها با بهرهگیری از روش کیفی و توسط نرمافزار «مکس کیودا»[4] انجام گردید. جامعه آماری این پژوهش صاحبنظران و متخصصین حوزه علم و فناوری دفاعی با ویژگیهای ذیل بوده: مسئولیت شغلی در حد فرماندهان و مدیران کل، مدرک تحصیلی دکتری در رشتههای علم و فناوری، دفاعی و مشابه، تجربه شغلی 20 سال و بالاتر، متخصص و خبره در مدیریت کلان دفاعی، سیاسی و اقتصادی و در حوزه علم و فناوری.
برای فهم همکاریهای بینالمللی دو یا چندجانبه ایران با دیگر کشورها لازم است تا ضمن تحلیل ارکان جهتساز کشور در روابط با سایر کشورها، نظریههای مختلف روابط بینالملل و تأثیر آنها بر همکاریهای بینالمللی نیز بررسی شوند. به همین دلیل مقاله به دنبال تحلیل نگاههای متفاوت علمی مکتبهای روابط بینالملل نظیر رئالیسم، لیبرالیسم، مارکسیسم، سازهانگار، پسامدرن و ارائه جمعبندی نهایی است.
ارکان جهتساز: ارکان جهتساز مهمترین بخش مقوم هر حرکت بوده و مبنای اصلی اصلاح جهت حرکت است که در برگیرنده مجموعه مأموریت، اهداف، اصول و ارزشهای اساسی است و در زمان و مکان جاری و ساری بوده و خدشهناپذیر است. نتایج حاصل از بررسی ارکان جهتساز در جمهوری اسلامی ایران (با توجه به نتایج حاصل از تحقیق شامل: قرآن کریم، احادیث و روایات، فرمایشات امامین انقلاب، قانون اساسی و سند چشمانداز برنامه هفتم توسعه) بر اساس عزت، حکمت و مصلحت بر این موارد تأکید میکند: برادری و همگرایی در روابط با کشورهای اسلامی و غیراسلامی؛ تأکید بر استقلال و حفظ تمامیت ارضی؛ دفاع از حقوق مسلمانان و تأمین منافع ملی؛ توسعه همکاریهای دفاعی و نظامی؛ تقویت روابط با کشورهای همسو، منطقهای و بینالمللی؛ همچنین استفاده از دیپلماسی عمومی برای ارتقای جایگاه ایران در جهان.
در ادامه خلاصهای از گردآوریهای پژوهش در زمینه نظریههای روابط بینالملل به شرح جدول زیر ارائه میشود:
جدول 1: دستهبندی نظریههای روابط بینالملل و اصول مرتبط (محققساخته)
|
ردیف |
نظریهها و رویکردها |
اصول نظریهها |
نظریهپردازان |
|
1 |
رئالیسم |
دولتها بهعنوان بازیگران اصلی؛ حاکمیت؛ نظام بینالملل آنارشی؛ بقا؛ عقلانیت و منافع ملی |
ژان ژاک روسو؛ نیکولو ماکیاولی؛ توماس هابز؛ اتو فون بیسمارک؛ جرج اف. کنان؛ هرمن کان |
|
2 |
لیبرالیسم |
بازیگران چندگانه؛ حقوق بشر و دموکراسی؛ نظام بینالملل قانونمحور؛ همکاری و نهادهای بینالمللی |
جان لاک؛ ایمانوئل کانت؛ آدام اسمیت |
|
3 |
وابستگی متقابل |
افزایش تعاملات اقتصادی؛ تعامل سیاسی و نهادی؛ پیچیدگی روابط بینالملل؛ کاهش اهمیت قدرت نظامی |
رابرت کوهن؛ جوزف نای |
|
4 |
نظریه انتقادی |
چالش وضعیت موجود؛ رهایی و تغییر اجتماعی؛ تحلیل قدرت و ایدئولوژی؛ توجه به صداهای حاشیهای |
کاکس؛ اندرو لینکلیتر؛ یورگن هابرماس؛ آنتونیو گرامشی؛ هربرت مارکوزه |
|
5 |
نظریه سنت جامعه بینالملل |
وجود جامعه بینالملل؛ قوانین و هنجارهای بینالمللی؛ نقش نهادهای بینالمللی؛ حفظ نظم بینالمللی |
ماکس هورکهایمر؛ تئودور آدورنو؛ یورگن هابرماس؛ رابرت کوکس |
|
6 |
نظریه سازهانگارانه |
اهمیت هویت و ایدهها؛ نقش هنجارها و گفتمانها؛ ساختاری شدن روابط بینالملل؛ پویایی اجتماعی |
ونت؛ پیتر کاتزنشتاین؛ مارتا فینمور؛ جان راگی |
پایش و ارزیابی مداوم سیاستها و اهداف نظام علم، فناوری و نوآوری برای شناخت وضعیت موجود و عملکرد سیاستگذاران ضروری است. طراحی چهارچوب جامع برای ارزیابی این نظام، به شناخت بهتر و منسجمتر از سیاستها کمک میکند و ابزاری برای سنجش موفقیت یا شکست آنها میشود. کشورهای پیشرو در علم و فناوری بهطور مستمر شاخصهای علم و فناوری خود را اندازهگیری کرده و برنامههای آینده خود را بر اساس این ارزیابیها طراحی میکنند.
سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) که در سال 1967 تأسیس شد، هدف خود را ارتقای نوآوری و خلاقیت جهانی از طریق ایجاد همکاریهای بینالمللی در زمینه مالکیت فکری میداند. این سازمان 191 کشور عضو دارد و سمینارها و کارگاههای آموزشی متعددی در این زمینه برگزار میکند. ایران نیز در سال 2001 به این سازمان پیوسته است.
شاخص جهانی نوآوری (GII) وایپو از هفت رکن اصلی تشکیل شده که شامل ارکان نهادی یا مؤسسات؛ پژوهش و سرمایه انسانی؛ زیرساختها؛ پیچیدگی بازار؛ پیچیدگی کسبوکار؛ خروجی دانش و فناورانه؛ خروجی خلاق است. این شاخصها از 81 زیر رکن محاسبه میشوند که امتیاز هر کشور را نشان میدهند (مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام، 1403). در این مقاله بر اساس موارد پیشگفته و نظر به مقاله شهلایی (ذکر شده در پیشینه) و با توجه به همکاری دفاعی جمهوری اسلامی ایران با جمهوری خلق چین در حوزه علم و فناوری شاخصهای زیر، مورد بررسی قرار گرفتهاند:
جدول 2: بُعد و شاخصهای همکاری دفاعی ایران با چین در حوزه علم و فناوری
|
بُعد علم و فناوری در همکاری دفاعی دوجانبه |
همکاریهای علمی و فناوری |
|
همکاری پژوهشی |
|
|
آموزشوپرورش سرمایه انسانی |
|
|
تأمین منافع ملی (توجیه اقتصادی، دور زدن تحریمها، ارتقای توان بازدارندگی) |
5-1. علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران
جمهوری اسلامی ایران در سالهای اخیر تلاش فراوانی کرده است تا جایگاه خود را از منظر تولید علم با تربیت نیروی انسانی متخصص و بهرهگیری از ساختار، انتشار مقالات، اختصاص منابع مالی به دنبال اثربخشی و کاربردی نمودن دانش برای ارتقای سیاستهای همکاری دفاعی دو و چندجانبه با دیگر کشورها بوده است. طی ده سال گذشته، با توجه به دادههای پایگاه اسکوپوس، جایگاه ایران از رتبه 19 به 16 ارتقا یافته است. همچنین ایران در شاخص فناوری و نوآوری در ده سال گذشته (از سال 2015 تا 2024) از رتبه 106 به رتبه 64 ارتقا یافته است.
بر اساس آخرین اطلاعات استخراج شده از شاخصهای ضروری علوم (ESI)، پژوهشگران ایرانی در سال ۲۰۱۸ در بین ۵۷ کشور اسلامی رتبه اول و برای اولین بار رتبه هجدهم جهان را در انتشار مقاله کسب کردند. رتبه جهانی ایران در تولیدات علمی ۲۶ سال گذشته با ۸۵۱ تولید علمی، رتبه ۵۴ دنیا بود؛ اما ایران در رتبهبندی ۲۰۲۴ تولیدات علمی در مجموع ۲۷ سال رتبه ۲۰ را کسب کرده است.
نمودار 2: رشد بروندادهای کشورهای همرده در اسکوپوس 2023-2014
یافتههای تحقیق نشان میدهد که ایران در حوزه علم و فناوری دفاعی به دستاوردهایی مانند نخستین کشور در تکنولوژی لیزر در آسیا، حضور در باشگاه معدود کشورهای تولیدکننده سازههای بزرگ دریایی، خودکفایی در ساخت و تولید تجهیزات دفاعی نظامی، توسعه پارکهای علم و فناوری، راهاندازی مراکز رشد، توسعه شرکتهای دانشبنیان، کسب رتبه نخست منطقه در حوزه تولید علم هوافضا، توسعه تحقیقات کاربردی در حوزه هوافضا (ساخت انواع موشکهای کروز و بالستیک، پهپادها، رادارهای کشف و شناسایی، توسعه ماهوارهبرها، جزو معدود کشورهای دارنده چرخه کامل سوخت صلحآمیز هستهای و ... دست یافته است.
5-2. علم و فناوری در جمهوری خلق چین
توسعه علم و فناوری، بهویژه در کشورهای درحالِتوسعه، یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار است. چین با اصلاحات گسترده در دهه 1970 میلادی و تمرکز بر برنامههای علمی، توانست به بزرگترین اقتصاد دنیا تبدیل شود. عوامل اصلی رشد علمی این کشور شامل جمعیت و سرمایه انسانی وسیع، بازار کار مناسب برای شایستهسالاری آکادمیک، پراکندگی گسترده دانشمندان چینی در سراسر جهان و سیاستهای حمایتی دولتی در سرمایهگذاری در علم است (سهرابی و منتظریتبار، 1399).
تعداد مقالات علمی چاپشده در مجلات و کنفرانسهای بینالمللی، نشانگر اصلی ارزیابی توسعه علمی کشورهای مختلف است. چین در سال 1996 در رتبه نهم جهانی قرار داشت و در سال 2023 برابر اطلاعات پایگاه SCImago وابسته به اسکوپوس، در رتبه اول جهان است.
جدول 3: اطلاعات پایگاه اسکوپوس درباره رتبهبندی جهانی مقالات علمی
همچنین جمهوری خلق چین برابر یافتههای تحقیق در حوزه علم و فناوری دفاعی به ریلگذاری جدید در برنامههای علم و فناوری دفاعی (ساخت و نوسازی تجهیزات دفاعی مدرن)، توسعه پارک علم و فناوری، ارائه برخی از برترین تحقیقات در سطح جهان شیمی، فیزیک و هوش مصنوعی، ارائه تعداد مقالات و تحقیقات چشمگیر در ژورنالهای معتبر جهانی، آزمایشگاههای پیشرفته و مجهز به کیتها و فناوریهای روز، برخورداری از ابَرکامپیوترها و آشکارسازهای انرژی بسیار بالا تا میکروسکوپهای الکترونی برودتی، بهرهگیری از علم و فناوری در ساخت و تولید صنایع هوایی، ریلی، دریایی و جادهای، بهرهگیری از علم و فناوری در ساخت و تولید انواع سلاحها و تجهیزات دفاعی- نظامی هوا، دریا و زمین پایه نموده است.
در این مرحله از پژوهش با بهرهگیری از نرمافزار «مکس کیودا» و بهروش کدگذاری باز با در نظر داشتن منافع و اهداف ج. ا. ایران در همکاری دفاعی حوزه علم و فناوری با چین بهصورت زیر در مرحله اول تعداد 79 شاخص احصا شده که پس از ادغام تعداد 4 بُعد اصلی با ده مؤلفه برابر شکل زیر به دست آمد:
همچنین پژوهش حاضر، سیاستهای بخشی همکاری در حوزه علم و فناوری را احصا و در پایان نیز اولویتبندی نموده است؛ از تجزیهوتحلیل کمی عوامل محیطی به تجزیهوتحلیل شاخصهای علم و فناوری پرداخته و در ادامه نتایج حاصله با اولویتبندی شاخصهای علم و فناوری طی جدول (4)، مشخص شده است:
|
جدول 4: تجزیهوتحلیل کمی شاخصهای بُعد علم و فناوری |
|||||||||
|
شاخصها |
سیاستهای بخشی همکاری دفاعی ایران و چین در حوزه علم و فناوری |
تعداد |
میانه |
چولگی |
خطای استاندارد ضریب چولگی |
کشیدگی |
خطای استاندارد ضریب کشیدگی |
وضعیت |
|
|
پاسخ |
عدم پاسخ |
||||||||
|
همکاریهای علمی با ایجاد مراکز فناوری محور/نوآوریمحور در پارکهای علم و فناوری |
انتقال دانش و فناوری مبتنی بر تکنولوژی بالا (هوش مصنوعی، نانو و ...) |
61 |
0 |
11/4 |
.504 |
.306 |
017/1- |
.604 |
تایید |
|
سرمایهگذاری مشترک و پایداری نوآوری |
61 |
0 |
52/4 |
217/1- |
.306 |
.057 |
.604 |
تایید |
|
|
مالکیت فکری و تعیین حقوق مالکیت معنوی برای دستاوردهای علمی مشترک |
61 |
0 |
42/4 |
.807 |
.306 |
.434 |
.604 |
تایید |
|
|
همکاری پژوهشی
|
حفظ حاکمیت علمی و استقلال استراتژیک |
61 |
0 |
44/3 |
.273 |
.306 |
.491 |
.604 |
تایید |
|
توسعه زیرساختهای مشترک برای تحقیق و تولید |
61 |
0 |
30/4 |
.756 |
.306 |
.365 |
.604 |
تایید |
|
|
اطمینان از انتقال فناوریهای پیشرفته و متناسب با نیازهای ایران |
61 |
0 |
53/4 |
218/1- |
.306 |
.058 |
.604 |
تایید |
|
|
آموزش و پرورش سرمایه انسانی |
همکاری و توسعه علمی، فناوری و مراکز علمی دفاعی-امنیتی دو کشور (تبادل استاد و دانشجو) |
61 |
0 |
21/4 |
118/1- |
.306 |
1.195 |
.604 |
تایید |
|
ظرفیتسازی انسانی و تربیت نیروی متخصص برای مدیریت و توسعه همکاریها |
61 |
0 |
25/4 |
122/1- |
.306 |
1.198 |
.604 |
تایید |
|
|
تنظیم و رعایت استانداردهای بینالمللی در مناسبات آموزشی و استانداردسازی فناوریها برای تطابق با نیازهای خاص ایران |
61 |
0 |
12/4 |
.504 |
.306 |
-1.018 |
.604 |
تایید |
|
|
تأمین منافع ملی (توجیه اقتصادی، دور زدن تحریمها، ارتقای توان بازدارندگی) |
مدیریت حساسیتهای امنیتی و نظامی در تعاملات و توجه به شفافیت در انتقال دانش |
61 |
0 |
28/4 |
.755 |
.306 |
.363 |
.604 |
تایید |
|
تمرکز بر بومیسازی فناوری و کاهش وابستگی به دیگر کشورها |
61 |
0 |
44/4 |
.809 |
.306 |
.436 |
.604 |
تایید |
|
طبق نتایج بهدستآمده، در این بخش میتوان مؤلفهها را بر اساس نمره میانه آنها نیز رتبهبندی نمود. بنابراین سیاستهای بخشی علم و فناوری به ترتیب زیر رتبهبندی میشوند:
جدول 5: سیاستهای بخشی علم و فناوری
|
رتبه |
سیاستهای بخشی علم و فناوری |
میانه |
|
|
1 |
اطمینان از انتقال فناوریهای پیشرفته و متناسب با نیازهای ایران |
53/4 |
|
|
2 |
سرمایهگذاری مشترک و پایداری نوآوری |
52/4 |
|
|
3 |
تمرکز بر بومیسازی فناوری و کاهش وابستگی به دیگر کشورها |
44/4 |
|
|
4 |
مالکیت فکری و تعیین حقوق مالکیت معنوی برای دستاوردهای علمی مشترک |
42/4 |
|
|
5 |
توسعه زیرساختهای مشترک برای تحقیق و تولید |
30/4 |
|
|
6 |
مدیریت حساسیتهای امنیتی و نظامی در تعاملات و توجه به شفافیت در انتقال دانش |
28/4 |
|
|
7 |
ظرفیتسازی انسانی و تربیت نیروی متخصص برای مدیریت و توسعه همکاریها |
25/4 |
|
|
8 |
همکاری و توسعه علمی، فناوری و مراکز علمی دفاعی-امنیتی دو کشور (تبادل استاد و دانشجو) |
21/4 |
|
|
9 |
تنظیم و رعایت استانداردهای بینالمللی در مناسبات آموزشی و استانداردسازی فناوریها برای تطابق با نیازهای خاص ایران |
12/4 |
|
|
10 |
انتقال دانش و فناوری مبتنی بر تکنولوژی بالا (هوش مصنوعی، نانو و ...) |
11/4 |
|
|
11 |
حفظ حاکمیت علمی و استقلال استراتژیک |
44/3 |
6-1. تعیین اولویتبندی سیاستها
به کمک فرایند برنامهریزی سیاستی میتوان سیاستهای زیادی را شناسایی نمود که میتوانند موجب نزدیک شدن به اهداف گردند؛ اما اجرای تمامی سیاستها امکانپذیر نیست. محدودیت منابع، زمان وجود موانعی که موجب شکست سیاست میشوند و بسیاری از عوامل محیطی ایجاب میکند تا سیاستهای مناسب و دارای اولویت برای اجرا در رأس برنامههای خود قرار گیرند. در یک پنل خبرگی 7 نفره آشنا به محیط، اولویتبندی سیاستهای احصا شده در جدول (6)، ذکر شده است.
جدول 6: ماتریس برنامهریزی سیاستی کمی (QSPM)
|
نقشهای چهارگانه محیطی |
قوت |
ضعف |
فرصت |
تهدید |
جمع |
|
|
جمع ضریب وزنی |
94/2 |
273/0 |
65/2 |
268/0 |
||
|
اطمینان از انتقال فناوریهای پیشرفته و متناسب با نیازهای ایران سرمایهگذاری مشترک و پایداری نوآوری |
پاسخگویی |
7/4 |
2/4 |
6/4 |
8/3 |
17/28 |
|
جذابیت |
8818/13 |
1466/1 |
19/12 |
0184/1 |
||
|
تمرکز بر بومیسازی فناوری و کاهش وابستگی به دیگر کشورها مالکیت فکری و تعیین حقوق مالکیت معنوی برای دستاوردهای علمی مشترک |
پاسخگویی |
2/4 |
6/4 |
7/4 |
9/3 |
10/27 |
|
جذابیت |
348/12 |
2558/1 |
455/12 |
0452/1 |
||
|
توسعه زیرساختهای مشترک برای تحقیق و تولید مدیریت حساسیتهای امنیتی و نظامی در تعاملات و توجه به شفافیت در انتقال دانش |
پاسخگویی |
5/3 |
1/4 |
3/4 |
4 |
88/23 |
|
جذابیت |
29/10 |
1193/1 |
395/11 |
072/1 |
||
|
ظرفیتسازی انسانی و تربیت نیروی متخصص برای مدیریت و توسعه همکاریها همکاری و توسعه علمی، فناوری و مراکز علمی دفاعی-امنیتی دو کشور (تبادل استاد و دانشجو) |
پاسخگویی |
4/4 |
2/4 |
5/4 |
9/3 |
05/27 |
|
جذابیت |
936/12 |
1466/1 |
925/11 |
0452/1 |
||
|
تنظیم و رعایت استانداردهای بینالمللی در مناسبات آموزشی و استانداردسازی فناوریها برای تطابق با نیازهای خاص ایران |
پاسخگویی |
4 |
9/3 |
5/4 |
4 |
82/25 |
|
جذابیت |
76/11 |
0647/1 |
925/11 |
072/1 |
||
|
اطمینان از انتقال فناوریهای پیشرفته و متناسب با نیازهای ایران سرمایهگذاری مشترک و پایداری نوآوری |
پاسخگویی |
7/4 |
6/4 |
8/4 |
3/4 |
95/28 |
|
جذابیت |
818/13 |
2558/1 |
72/12 |
1524/1 |
||
|
تمرکز بر بومیسازی فناوری و کاهش وابستگی به دیگر کشورها مالکیت فکری و تعیین حقوق مالکیت معنوی برای دستاوردهای علمی مشترک |
پاسخگویی |
6/4 |
2/4 |
6/4 |
5/4 |
07/28 |
|
جذابیت |
524/13 |
1466/1 |
19/12 |
206/1 |
||
|
توسعه زیرساختهای مشترک برای تحقیق و تولید مدیریت حساسیتهای امنیتی و نظامی در تعاملات و توجه به شفافیت در انتقال دانش |
پاسخگویی |
7/4 |
6/4 |
6/4 |
5/4 |
47/28 |
|
جذابیت |
818/13 |
2558/1 |
19/12 |
206/1 |
||
|
ظرفیتسازی انسانی و تربیت نیروی متخصص برای مدیریت و توسعه همکاریها همکاری و توسعه علمی، فناوری و مراکز علمی دفاعی-امنیتی دو کشور (تبادل استاد و دانشجو) |
پاسخگویی |
2/4 |
6/4 |
8/4 |
1/4 |
42/27 |
|
جذابیت |
348/12 |
2558/1 |
72/12 |
0988/1 |
||
|
تنظیم و رعایت استانداردهای بینالمللی در مناسبات آموزشی و استانداردسازی فناوریها برای تطابق با نیازهای خاص ایران |
پاسخگویی |
2/4 |
6/4 |
8/4 |
1/4 |
42/27 |
|
جذابیت |
348/12 |
2558/1 |
72/12 |
0988/1 |
||
نتیجهگیری و پیشنهاد
در پاسخ سؤال این تحقیق مبنی بر سیاستهای همکاری دفاعی دو کشور ایران با چین در حوزه علم و فناوری مبتنی بر اهداف و منافع جمهوری اسلامی ایران به ترتیب اولویت کدامند؟ میتوان اظهار داشت که همکاریهای دفاعی در حوزه علم و فناوری یکی از ابعاد کلیدی روابط بین دولتها در جهت افزایش قدرت بازدارندگی و آمادگی نیروهای مسلح در تمامی شرایط و تأمین منافع ملی است. در این زمینه، همکاری میان ایران و چین در دهههای اخیر، اهمیت قابلتوجهی پیداکرده است. این همکاری، نشاندهنده تلاش ایران و چین برای تقویت پیوندهای دفاعی-امنیتی بهمنظور مواجهه با چالشها و تهدیدهای مشترک و ارتقای امنیت ملی و توان بازدارندگی است. در بخش بهرهگیری از دیپلماسی و همکاری علم و فناوری مهمترین سیاستهای تدوینشده مبتنی بر اهداف و منافع جمهوری اسلامی ایران به ترتیب اولویت عبارتند از:
پیشنهادهای پژوهش
ازآنجاکه پیادهسازی سیاستها و ارائه پیشنهادهای کاربردی برای اجرایی سازی آنها، مستلزم تعیین مجری و تقسیم وظایف است، در این بخش به شرح جدول (7)، برای سیاستهای تدوینشده، پیشنهادهای کاربردی برای پیادهسازی سیاستهای همکاری دفاعی ایران و چین با همکاری ستاد کل نیروهای مسلح وزارت دفاع و پشتیبانی وزارت امور خارجه و معاونت علم و فناوری نهاد ریاست جمهوری مطرح میگردد:
جدول 7: پیشنهادهای اجرایی سیاستهای تدوینشده
|
حوزه سیاستی |
ردیف |
سیاست |
متولی |
اقدامهای لازم |
|
علم و فناوری |
1 |
انتقال فناوریهای پیشرفته و بومیسازی |
وزارت امور خارجه وزارت دفاع و پشتیبانی و معاونت علم و فناوری نهاد ریاست جمهوری |
تمرکز بر انتقال فناوریهای پیشرفته (مانند هوش مصنوعی، نانو و ...) و تطبیق آن با نیازهای ایران، همراه با بومیسازی و کاهش وابستگی به دیگر کشورها |
|
2 |
سرمایهگذاری و نوآوری پایدار |
وزارت امور خارجه وزارت دفاع و پشتیبانی و معاونت علم و فناوری نهاد ریاست جمهوری |
ایجاد سرمایهگذاریهای مشترک برای توسعه زیرساختها و تضمین پایداری نوآوری در فناوریهای دفاعی و علمی |
|
|
3 |
ظرفیتسازی انسانی |
ستاد کل نیروهای مسلح وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
تربیت نیروی متخصص از طریق تبادل استاد و دانشجو و تقویت همکاریهای آموزشی و تحقیقاتی |
|
|
4 |
مدیریت مالکیت فکری و امنیت |
ستاد کل نیروهای مسلح و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح |
تعیین حقوق مالکیت معنوی برای دستاوردهای مشترک و مدیریت حساسیتهای امنیتی و نظامی با شفافیت در تعاملات |
|
|
5 |
استانداردسازی و تطبیق بینالمللی |
ستاد کل نیروهای مسلح وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح وزارت امور خارجه و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
رعایت استانداردهای بینالمللی در مناسبات آموزشی و استانداردسازی فناوریها برای نیازهای خاص ایران. |
[1]. China’s use of formal science and technology agreements as a tool of diplomacy
[2]. پایگاه اطلاعرسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران، 7 مرداد 1401
[3]. https://ecoiran.com
[4] .Maxqda
فهرست منابع
References
)