شناسایی و اولویت بندی عوامل کلیدی موفقیت پروژه های مشارکت عمومی – خصوصی در سطح کلان

سرمایه‌گذاری و مدیریت پروژه در برخی حوزه‌ها نظیر توسعه فناوری برای دولت‌ها خصوصاً در کشورهای کم‌تر توسعه‌یافته و درحالِ‌توسعه مشکل است؛ برهمین‌اساس دولت‌ها به‌منظور بهره‌گیری از فناوری، نوآوری و سرمایه بخش خصوصی در راستای تقویت خود برای ارائه خدمات به جامعه از روش «مشارکت عمومی-خصوصی»^[1] استفاده می‌کنند.

مشارکت عمومی- خصوصی توافقی است که طی آن بخش دولتی و خصوصی به‌منظور دستیابی به هدفی مشترک با یکدیگر همکاری می‌کنند. در این توافق توجه اصلی بخش دولتی به‌عنوان کارفرما و ناظر معطوف به مزایا و دستاوردهای نهایی پروژه شامل؛ مزایای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است. در مقابل بخش خصوصی بر روی حداکثرسازی سود از طریق سرمایه‌گذاری، ساخت، بهره‌برداری و سایر فعالیت‌های مرتبط با اجرای پروژه متمرکز است (دو. جی و همکاران، 2018)^[2].

طی چند دهه گذشته مشارکت عمومی- خصوصی به‌عنوان یک روش تدارکات جایگزین برای ارائه خدمات عمومی در بسیاری از کشورها مورداستفاده قرارگرفته است و در حال حاضر نیز استفاده از این روش در میان دولت‌ها بسیار محبوب است؛ زیرا دولت‌ها معتقدند که مشارکت عمومی-خصوصی یک روش کارآمد برای کاهش بار مالی و هزینه‌های آن‌ها است. به‌طورکلی مشارکت با بخش خصوصی به سه دلیل ذیل از اهمیت زیادی برای دولت‌ها برخوردار است (اودیمبو و همکاران،2020)^[3].

• بخش خصوصی می‌تواند سرمایه مورد نیاز برای حمایت از بخش دولتی را فراهم نماید؛
• این مشارکت امکان کاهش یا انتقال ریسک‌های مالکیت، پیاده‌سازی و بهره‌برداری در پروژه‌های بزرگ و زیربنایی را به بخش خصوصی فراهم می‌نماید؛
•  این مشارکت دولت‌ها را قادر می‌سازد تا از ابزار و فناوری‌های بخش خصوصی استفاده نموده و در زمان و هزینه صرفه‌جویی نمایند.

به‌طورکلی می‌توان گفت؛ مشارکت عمومی- خصوصی می‌تواند مزایای متنوعی را نظیر انتقال ریسک، منافع مالی، افزایش کارایی، تأمین مالی خصوصی برای دولت به دنبال داشته باشد و به‌طور قابل‌توجهی به کاهش هزینه‌ها و افزایش کارایی عملیاتی در پروژه‌های خاص (پرهزینه، پُرریسک، مبتنی بر فناوری) کمک نماید؛ اما در این خصوص قابل‌ذکر است که اگرچه استفاده از مشارکت عمومی-خصوصی منجر به‌صرفه جویی در زمان و هزینه می‌گردد؛ اما این مشارکت دارای فرایندی پیچیده است که برای موفقیت آن باید میان سطح کارایی بخش دولتی و خصوصی تعادل برقرار گردد. به‌عبارت‌دیگر به‌کارگیری مشارکت عمومی-خصوصی ساده نبوده و نیاز به دانش و مهارت کافی دارد. ازنظر «سگال»^[4] و همکاران (2019) یک چالش مهم در زمینۀ به‌کارگیری روش مشارکت عمومی- خصوصی افزایش میزان موفقیت این پروژه‌ها براساس دانش و تجربه در اجرای آن‌ها است بنابراین بررسی و تمرکز بر «عوامل کلیدی موفقیت»^[5] ضروری است. عوامل کلیدی موفقیت، شاخص‌های حیاتی هستند که اگر به‌کار گرفته شوند موفقیت یک سازمان یا پروژه را تضمین می‌نمایند و اگر جدی گرفته نشوند ممکن است منجر به شکست گردند (محمد و جوهر،2019)^[6] در حال حاضر سیاست‌گذاران دولتی در کشورهای مختلف از طریق شناسایی و فراهم آوری عوامل مؤثر بر موفقیت تلاش می‌کنند تا احتمال موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی را افزایش دهند (احمدآبادی و هروی،2019)^[7]

درخصوص پژوهش‌های صورت گرفته پیرامون موضوع مشارکت عمومی- خصوصی و همچنین عوامل کلیدی موفقیت برای این مشارکت می‌توان گفت طی دو دهه گذشته بررسی و پژوهش بر روی پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی به میزان قابل‌توجهی افزایش داشته و این موضوع توجه بخش دانشگاهی و صنعتی را به خود جلب نموده است. به‌طورکلی اغلب پژوهش‌های صورت گرفته پیرامون مشارکت عمومی- خصوصی بر پنج حوزه ذیل متمرکز هستند (چیلشه و همکاران،2022)^[8]

• ریسک؛
• ارتباطات؛
• عوامل کلیدی موفقیت؛
• چالش‌های مشارکت عمومی-خصوصی؛
• تأمین مالی و سرمایه‌گذاری.

ادبیات غنی موجود پیرامون پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی نشان می‌دهد که موفقیت این پروژه‌ها کشور به کشور، بخش به بخش و حتی پروژه به پروژه متفاوت هستند. بسیاری از پژوهش‌های صورت گرفته تاکنون بر موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در یک کشور یا یک بخش خاص متمرکز بوده و نیاز به پژوهشی که به‌صورت جامع و یکپارچه به عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان بپردازد، ضروری به نظر می‌رسد. برهمین‌اساس مقالۀ حاضر به بررسی و مرور پژوهش‌های صورت گرفته پیرامون عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی در کشورهای مختلف پرداخته و با شناسایی فهرستی جامع از این عوامل به دنبال ارائه بینش و دید جامعی از ابعاد مختلف تأثیرگذار بر موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی است.

1. مبانی نظری

مشارکت عمومی- خصوصی. در ادبیات مدیریت و سیاست‌گذاری مشارکت عمومی- خصوصی به‌عنوان سازوکاری برای بهره‌گیری بخش دولتی از قابلیت‌های بخش خصوصی شناخته‌شده و هدف اصلی آن استفاده از سرمایه، فناوری و تخصص بخش خصوصی است (Othman, K,et.al,2022:1511) مشارکت عمومی- خصوصی توافقی است که طی آن منابع و امکانات دولت با منابع و امکانات بخش خصوصی به‌منظور دستیابی به اهداف اجتماعی ترکیب می‌شود (روسی و سیویتیلو،2014)^[9] این مشارکت برپایه اصول کلیدی ذیل استوار است (یان و همکاران،2010)^[10] و (ژانگ و همکاران،2019)^[11]

• همکاری برد- برد؛
• توزیع (تقسیم) ریسک؛
• پایداری؛
• تقسیم درآمد.

در تعریفی که از سوی «محمد و جوهر»^[12](2019) ارائه‌شده مشارکت عمومی- خصوصی به‌عنوان یک همکاری بلندمدت میان بخش دولتی و خصوصی برای کسب منافع متقابل که طی آن طرفین همکاری متقابلاً توافق می‌نمایند که در مسیر توسعه محصول و خدمات ریسک، هزینه و درآمد‌ها را تقسیم نمایند، تعریف می‌شود. ازنظر «چوراسیا و همکاران»^[13]  (2021) نیز مشارکت عمومی- خصوصی، مشارکتی برای ساخت، بهره‌برداری، نگهداری و سپس تحویل یک پروژه به بخش دولتی توسط بخش خصوصی بوده و یک توافق میان دولت (سازمان دولتی) و بخش خصوصی به‌منظور همکاری در پروژه‌های ایجاد و توسعه وسایل و امکانات فیزیکی برای جامعه است.

با بررسی ادبیات موجود در حوزه مشارکت عمومی- خصوصی مشخص است که تاکنون تعاریف مختلفی از مشارکت عمومی-خصوصی صورت گرفته است؛ اما در تعریف جامعی که توسط پژوهشگران و اندیشمندان مختلفی ارائه‌شده، مشارکت عمومی- خصوصی عبارت است از: یک توافق منعقدشده (در قالب قرارداد) میان شرکای دولتی و خصوصی که طی آن بخش خصوصی در تأمین مالی، توسعه، مالکیت و بهره‌برداری پروژه‌های دولتی مشارکت می‌نماید (چوراسیا و همکاران،2021).

به‌طورکلی درخصوص مشارکت عمومی- خصوصی قابل‌ذکر است که این مشارکت به ارتباط میان بخش دولتی و خصوصی با سطوح متفاوتی از مسئولیت‌پذیری به‌منظور ارائه خدمات عمومی اشاره داشته و فرصت اجرای پروژه‌هایی را که نیاز به سطح بالاتری از کارایی و اثربخشی دولت دارد را فراهم می‌نماید به‌عبارت‌دیگر مفروض اصلی در روش مشارکت عمومی – خصوصی این است که بخش خصوصی از توانایی بیشتری برای کاهش و مدیریت ریسک‌های ناشی از انجام پروژه‌های زیربنایی و خاص را دارد بنابراین باید این ریسک‌ها با آن به اشتراک گذاشته شود.

عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی. پیشرفت و موفقیت برخی کشورها در اجرای پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی حاصل ارزیابی و پایش مستمر عوامل کلیدی موفقیت برای این پروژه‌ها است به‌عبارت‌دیگر می‌توان گفت برای موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی باید عوامل خاصی مورد توجه قرارگرفته و شرایط لازم در یک کشور فراهم گردد (اوسی و چان،2017)^[14] در یک مشارکت عمومی- خصوصی عواملی که باید وجود داشته باشند تا نرخ موفقیت پروژه افزایش‌یافته و اهداف ذی‌نفعان به‌خوبی محقق گردد تحت عنوان عوامل کلیدی موفقیت شناخته می‌شوند (مورلج و اوون،1998)^[15].

طی دهه‌های گذشته در حوزه مشارکت عمومی- خصوصی پژوهش‌های بسیاری بر روی عوامل کلیدی موفقیت متمرکز بوده است. پژوهش بر روی عوامل کلیدی موفقیت تلاشی است برای شناسایی و جداسازی نقاط کلیدی که برای موفقیت پروژه‌ها ضروری هستند (تسای و همکاران،2014)^[16]. به‌عبارت‌دیگر شناسایی عوامل کلیدی موفقیت اولین گام مهم در جهت توسعه یک چهارچوب مشارکت عمومی- خصوصی کارآمد بوده و برای دستیابی به موفقیت ضروری است (محمد و جوهر،2019)

عوامل کلیدی موفقیت به بررسی مسائل اصلی در پروژه‌ها می‌پردازد که لازم است برای دستیابی به موفقیت حفظ گردند. راکرت^[17](1980) عوامل کلیدی موفقیت را چند حوزه کلیدی فعالیت که نتایج آن کاملاً برای یک مدیر به‌منظور دستیابی به اهداف ضروری است، تعریف می‌نماید.

لئو[18](2016) نیز عوامل کلیدی موفقیت را به‌عنوان جنبه‌های مهم پروژه و فعالیت‌ها که به‌منظور دستیابی به نتایج دلخواه باید در زمان اجرای پروژه مورد توجه قرار گیرند، تعریف کرده و در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی آن را به‌عنوان عواملی که به‌منظور تسهیل و تضمین اجرای موفق پروژه‌ها مورد نیاز هستند به‌طوری‌که شناسایی و فراهم آوری آن‌ها قطعاً منجر به مدیریت کارآمد و مؤثر پروژه‌ها خواهد شد، تعریف می‌نماید.

به‌طورکلی می‌توان گفت عوامل کلیدی موفقیت در همکاری‌های بلندمدت به‌منظور کمک به ذی‌نفعان بخش دولتی و خصوصی در کنترل ریسک پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی شناسایی می‌شوند (دنگ و همکاران،2021)[19]. اوسی کی و چان (2017) در پژوهش خود، به موارد ذیل به‌عنوان عواملی که برای موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی بسیار مهم هستند اشاره می‌نمایند؛

• توزیع و تقسیم ریسک؛
• شرکای قدرتمند از بخش خصوصی؛
• حمایت‌های سیاسی؛
• حمایت دولت؛
• خرید و تدارکات شفاف.

2. پیشینۀ پژوهش

در این پژوهش به‌منظور انجام مروری جامع از پژوهش‌های صورت گرفته پیرامون عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان از کلیدواژه‌های «عوامل کلیدی موفقیت» و «مشارکت عمومی- خصوصی» برای جستجوی مقالات منتشرشده در ژورنال‌های بین‌المللی استفاده شد به‌طوری‌که جست‌وجو در پایگاه مقالات «گوگل اسکولار»^[20] و با اولویت مقالات معتبر (موجود در پایگاه داده‌های اسکوپوس^[21]، اشپرینگر^[22]، ساینس دایرکت^[23]، امرالد^[24]) در بازه زمانی 2013 الی 2023 صورت گرفت. در جستجوی اولیه 61 مقاله درخصوص عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی استخراج شد سپس مقالاتی که به‌طور مستقیم بررسی و تحلیل این عوامل پرداخته بودند شناسایی و در نهایت تعداد 22 مقاله انتخاب شد که در ادامه به آن‌ها پرداخته‌شده است.

محمد و جوهر (2018) در پژوهشی به بررسی و مقایسه شباهت و تفاوت‌های میان عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی حوزه ساخت‌وساز دو کشور مالزی و نیجریه پرداخته و مهم‌ترین عوامل کلیدی موفقیت را در این دو کشور شناسایی کردند. (نوین^[25] و همکاران،2020) در پژوهش خود به بررسی عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی حوزه زیرساخت در بافتار ویتنام پرداخته و در این پژوهش 22 عامل کلیدی را شناسایی و رتبه‌بندی کردند و سپس 5 عامل مهم‌تر را معرفی کردند. (احمدآبادی و هروی^[26]،2019) در پژوهشی دیگر ضمن ارزیابی اثر عوامل کلیدی موفقیت بر میزان موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی (مطالعه موردی بزرگراه‌ها) در بافتار ایران، ابتدا عوامل کلیدی موفقیت را تعیین و معیار‌هایی برای موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی تعریف نموده و در نهایت اثر متقابل میان این معیار‌ها و عوامل کلیدی را تحلیل کردند. در پژوهشی در بافتار کشور مصر (هلمی^[27] و همکاران،2020) به‌منظور شناسایی عوامل کلیدی موفقیت مورد نیاز برای تسهیل و تضمین اجرای موفق پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی (حوزه آموزشی)، 21 عامل کلیدی را در دسته‌های سیاسی، قانونی، مالی و اقتصادی، مدیریتی و عملیاتی شناسایی کردند که مهم‌ترین آن‌ها عوامل کلیدی موجود در دسته مدیریتی و عملیاتی بودند (اوسی کی و چان^[28]،2017). در پژوهش خود به بررسی و مقایسه شباهت و تفاوت‌های میان عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی (حوزه مهندسی، ساخت‌وساز و مدیریت معماری) دو کشور غنا و هنگ‌کنگ پرداخته و پس از شناسایی 32 عامل کلیدی پایه این عوامل را در بافتار هر کشور براساس اهمیت اولویت‌بندی کردند. اسماعیل^[29](2013) در پژوهشی دیگر مربوط به کشور مالزی ابتدا 17 عامل کلیدی در موفقیت این پروژه‌ها را شناسایی و سپس مهم‌ترین آن‌ها را تعیین کرد. (هوانگ^[30] و همکاران،2013) عوامل کلیدی موفقیت و بررسی اهمیت نسبی عوامل مثبت و منفی مؤثر بر جذابیت پروژه در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی کشور سنگاپور را از دیدگاه پیمانکاران بررسی کردند. در پژوهش (لئو^[31] و همکاران،2016) عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی در کشورهای چین و استرالیا مقایسه شد و 14 عامل مهم‌تر برای هر کشور اولویت‌بندی گردید. (تانگ و شن^[32]،2013) و (امانوئل^[33]،2013) نیز 8 عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی را به ترتیب در کشور هنگ‌کنگ و نیجریه اولویت‌بندی کردند (السعادی و عبدو^[34]،2016). عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی کشور (حوزه زیرساخت) کشور امارات را بررسی نموده و 13 عامل کلیدی را شناسایی و سپس 5 عامل مهم‌تر را برگزیدند (گودینی^[35] و همکاران،2016). همچنین طی پژوهشی عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های حوزه زیرساخت را در کشور لیتوانی مورد بررسی قراردادند (آلینیتو و ایسیگا^[36]،2013) و عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های حوزه ساخت‌وساز را در کشور اوگاندا در 32 عامل شناسایی و رتبه‌بندی کردند. در پژوهش دیگری (آمیا^[37] و همکاران،2017) عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی (حوزه آب‌رسانی) کشور غنا را بررسی و به 17 عامل دست یافتند و سپس 5 عامل مهم‌تر را انتخاب کردند. به همین ترتیب (کاویشه و چیلشه^[38]،2019) در پژوهش خود مربوط به کشور تانزانیا 17 عامل کلیدی موفقیت پایه (حوزه مساخت مسکن مقرون‌به‌صرفه) را شناسایی و سپس 6 مورد از مهم‌ترین‌ها را رتبه‌بندی کردند. در ادامه نیز به تعدادی از جدیدترین این پژوهش‌ها در جدول (1)، اشاره‌شده است.

جدول 1: برخی مقالات پیرامون عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی

با توجه به بررسی پیشینۀ تحقیق که در بالا ارائه شد، آن چیزی که این پژوهش را نسبت به پژوهش‌های قبل متمایز می‌کند (شکاف تحقیق) به شرح زیر است:

پژوهش پیشین غالباً عوامل کلیدی موفقیت را به‌صورت مطالعه موردی و در یک پروژه خاص نظیر (راه‌آهن، فرودگاه، صنعت ساختمان و ...) بررسی نموده، درحالی‌که پژوهش حاضر عوامل کلیدی موفقیت را در سطح کلان (به‌طوری‌که به‌صورت عام در هر پروژه‌ای قابل به‌کارگیری باشد) شناسایی و مورد بررسی قرار داده است.

پژوهش‌های قبلی عوامل کلیدی موفقیت را به‌صورت جامع مورد بررسی قرار نداده، برخی با تأکید بیشتر بر ویژگی‌های دولت، برخی با تأکید بر ویژگی‌های بخش خصوصی یا فرایند مشارکت، عوامل کلیدی را احصا نموده‌اند. این پژوهش ضمن بهره‌گیری از رویکردی جامع در شناسایی و احصای عوامل کلیدی در همه ابعاد تأثیرگذار در مشارکت بخش خصوصی-دولتی، این عوامل را ابتدا در چند دسته اصلی تفکیک و سپس اولویت‌بندی می‌نماید.

3. روش‌شناسی پژوهش

هدف از این مقاله، شناسایی عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان بود. در این پژوهش با رویکردی اکتشافی و مبتنی بر بررسی کتابخانه‌ای و مرور ادبیات پژوهشی و همچنین استفاده از تحلیل محتوای کیفی، فهرستی اولیه از عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان استخراج شد. سپس به‌منظور دسته‌بندی و شناسایی عوامل نهایی، موارد استخراج‌شده، در چهارچوب جلسات منظم گروه کانونی (5 جلسه) و با حضور 7 نفر از خبرگان این حوزه مورد بررسی قرار گرفت به‌طوری‌که در هر جلسه برخی از عوامل و همچنین دسته اصلی که می‌توان این عوامل را ذیل آن طبقه‌بندی کرد، موردبحث قرارگرفته و براساس خروجی جلسه و رجوع به ادبیات و همچنین طرح مجدد در جلسه آتی در نهایت موجب ایجاد توافق خبرگان بر روی 37 شاخص ذیل 5 دسته گردید که در جدول (3)، نمایش داده‌شده است. پس از شناسایی و نهایی سازی عوامل کلیدی در ادامه این پژوهش با رویکردی کمّی و با به‌کارگیری یک روش تصمیم‌گیری چندمعیاره به‌نام «فوکام»^[39](روش سازگاری کامل) عوامل شناسایی‌شده ازنظر اهمیت مورد بررسی قرار گرفت به‌طوری‌که عوامل شناسایی‌شده با استفاده از پرسشنامه‌ای مبتنی بر مقایسات زوجی و تکمیل‌شده توسط 15 نفر از خبرگان این حوزه (اساتید دانشگاه، پژوهشگران، مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان)، اولویت‌بندی گردید. قابل‌ذکر است، با توجه به این‌که خبرگان مورد نظر باید اطلاعات، دانش و تجربه لازم را در زمینۀ سیاست‌گذاری و حکمرانی نوآوری دارا و قابل‌دسترس بودند روش نمونه‌گیری در این مرحله به‌صورت هدفمند و مبتنی بر فن گلوله برفی انجام گرفت و همچنین به‌منظور کاهش ابهامات کلامی پرسش‌نامه‌ها و افزایش دقت نتایج از اعداد فازی استفاده‌شده و روش فوکام در محیط فازی به‌کاررفته شد. ساختار کلی مدل تحقیق در قالب فلوچارت در شکل (1)، نشان داده‌شده است:

شکل 1: مراحل انجام پژوهش

3-1. روش فوکام

استفاده از روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره برای اولویت‌بندی بسیار مرسوم بوده و پژوهشگران بسیاری از تکنیک‌های مختلف این روش مانند «ای.اچ.پی»^[40]، «ای.ان.پی»^[41]، «تاپسیس»^[42] و ... برای وزن‌دِهی و اولویت‌بندی استفاده نموده‌اند. در این پژوهش، از یک روش حل مسئله چندمعیاره به‌نام فوکام استفاده‌شده است. نقطه قوت فوکام حداقل مقایسه‌های زوجی است که تصمیم‌گیرندگان باید انجام دهند، درنتیجه حجم کار ذهنی آن‌ها در فرایند استخراج قضاوت به حداقل می‌رسد. مزایای اصلی فوکام در رابطه با روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره موجود به شرح زیر است (پاموکار و همکاران،2018)^[43].

• تعداد قابل‌توجهی کم‌تر مقایسه‌های زوجی (فقط n-1)؛
• مقایسه زوجی ثابت معیار‌ها؛
• محاسبه مقادیر قابل‌اعتماد ضرایب وزن معیار‌ها که به قضاوت منطقی کمک می‌کند.

3-2. روش فوکام فازی

روش فوکام از روش‌های نوین تصمیم‌گیری چندمعیاره است مراحل این روش در ادامه آورده شده است (اکامپو،2022)^[44].

گام اول: اولویت‌بندی معیار‌ها براساس اهمیتی که دارند. در این بخش ازنظر خبره مشخص می‌شوند که اولویت‌بندی هرکدام از معیار‌ها چگونه است. به بیان ریاضی این رتبه‌بندی در رابطه زیر بیان‌شده است.

گام دوم: مقایسه زوجی هر معیار  نسبت به معیار  که براساس طیف جدول (2)، صورت می‌گیرد.

جدول 2: عبارات کلامی و اعداد فازی جهت مقایسات زوجی (اکامپو، 2022)

برای گام سوم: پس از به دست آوردن اهمیت‌های فازی معیار‌ها ϖCj(k)، بردارهای فازی اهمیت‌های مقایسه‌ای معیار‌ها Φ = (φ1/2, φ2/3, … φk/k+1)، به دست می‌آیند که در آن φk/(k+1)  نشان‌دهنده اهمیت‌های مقایسه‌ای فازی معیار Cj(k) نسبت به معیار Cj(k+1) است و با استفاده از معادله (1) محاسبه می‌شود:

φk/(k+1) = ( , )=  =                   (1)

که در آن، l، m، u  به ترتیب مقدار کران پایین، میانی و بالای یک رویداد فازی را نشان می‌دهند. در مرحله بعد، اهمیت ضرایب وزن wk باید معادلات (2) و (3) را برآورده کند.

 = φk/(k+1)                                                                                  (2)                                                                   

 = φk/(k+1) ⊗ φk/(k+1)/ k/(k+2)                                                       (3)

اولی نشان می‌دهد که نسبت ضرایب وزن Cj(k) و Cj(k+1) باید برابر بااهمیت مقایسه‌ای آن‌ها (φk/(k+1)) باشد. دومی «شرط گذارندگی»^[45] بین مقادیر ضرایب وزن را نشان می‌دهد که φk/(k+1) ⊗ φk/(k+1)/ k/(k+2) است، به این معنی که =     . در نهایت، برای دستیابی به وزن‌های نهایی، مدل (4) می‌تواند به‌صورت زیر تشکیل شود.

min χ

st:

≤ χ∀j                                   (4)

 ≤ χ∀j

= 1                                                                                     (5)

, j= 1, 2, …, n                                                            (6)

, j= 1, 2, …, n                                                                      (7)

                                                                           (8)

که در آن wj = ( ) وزن‌های فازی Cj را تعریف می‌کند. این مدل به دنبال حداقل کردن «انحراف از سازگاری کامل»^[46] (DFC) مقایسه نشان داده‌شده توسط χ است که هر چه این مقدار به صفر نزدیک‌تر باشد، نتایج سازگارتر هستند. رابطه (5) بیان می‌کند که جمع وزن‌ها باید برابر با 1 شود. رابطه (6) بیان می‌کند حد پایین عدد فازی باید کوچک‌تر مساوی حد میانی و حد میانی کوچک‌تر مساوی حد بالا باید باشد. رابطه (7) نیز بیان می‌کند که حد پایین باید بزرگ‌تر مساوی صفر باشد. در رابطه (5) مقدار  براساس رابطه (8) حاصل می‌شود. در این رابطه  درواقع غیرفلزی شده وزن معیار‌ها است.

4. تجزیه‌وتحلیل یافته‌های پژوهش

4-1. شناسایی عوامل

در این پژوهش ابتدا با استفاده از مطالعات انجام‌شده عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان شناسایی شدند سپس طی پرسش‌نامه‌ای در اختیار خبرگان قرار داده شد تا براساس طیف یک تا پنج لیکرت (1= اهمیت خیلی کم،       2= اهمیت کم، 3= اهمیت متوسط، 4= اهمیت زیاد، 5= اهمیت خیلی زیاد) به هر یک از شاخص‌ها امتیاز دهند. سپس میانگین امتیازات هر شاخص محاسبه که در جدول (3)، آورده شده است.

جدول 3: عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان

در این بخش با استفاده از روش فوکام فازی به تعیین وزن و اهمیت مضامین پایه پژوهش پرداخته می‌شود.

4-2. مقایسه زوجی مضامین پایه بخش دولتی

گام اول: مرتب کردن مضامین پایه قابلیت بخش دولتی براساس اهمیت

اولین گام در این روش این است که مضامین پایه قابلیت بخش دولتی براساس درجه اهمیتشان رتبه‌بندی شوند. براساس نظر جمعی خبره‌ها رتبه معیار‌ها در جدول (4)، آورده شده است.

جدول 4: رتبه‌بندی اولیه مضامین پایه قابلیت بخش دولتی

گام دوم: تشکیل ماتریس مقایسات زوجی

در این گام هر معیار نسبت به معیار بعد خود براساس طیف جدول (1)، مقایسه می‌شود که نتایج در جدول (5)، آورده شده است.

جدول 5: مقایسه معیار‌ها با بااهمیت‌ترین معیار

گام سوم: حل مدل بهینه‌سازی و تعیین اوزان معیار‌ها

در این گام براساس رابطه (1)، مدل بهینه‌سازی تشکیل می‌شود و وزن معیار‌ها محاسبه می‌گردد که نتیجه نهایی در جدول (6)، آورده شده است. همچنین براساس رابطه (2)، وزن فازی، غیر فازی می‌شود.

جدول 6: وزن مضامین پایه قابلیت بخش دولتی

شکل 2: وزن عوامل مرتبط باقابلیت بخش دولتی

نتایج اولویت‌بندی عوامل قابلیت بخش دولتی نشان می‌دهد که «تعامل با بخش خصوصی» با وزن ۰٫۱۵۰۷ در رتبه اول و «تعهد و عزم جدی» با وزن ۰٫۱۳۹۸ در رتبه دوم قرارگرفته‌اند. پس‌ازآن، «انتخاب شرکای مناسب» با وزن ۰٫۱۱۷۶ در جایگاه سوم و «ارائه تضمین به بخش خصوصی» با وزن ۰٫۰۹۸۳ در رتبه چهارم قرار دارد. این نتایج حاکی از آن است که تعامل مؤثر و تعهد قوی دولت، همراه با انتخاب مناسب شرکای خصوصی، ازجمله عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی در سطح کلان محسوب می‌شوند.

4-3. مقایسه زوجی مضامین پایه قابلیت بخش خصوصی

به طریق مشابه برای مضامین پایه قابلیت بخش خصوصی نیز محاسبات فوکام فازی انجام‌شده است که اوزان نهایی در جدول (7)، آورده شده است.

جدول 7: وزن و رتبه مضامین پایه قابلیت بخش خصوصی

شکل 3: وزن مضامین پایه قابلیت بخش خصوصی

نتایج اولویت‌بندی عوامل قابلیت بخش خصوصی نشان می‌دهد که «تخصص» با وزن ۰٫۳۲۱۴ در رتبه اول و «تعهد و مسئولیت‌پذیری» با وزن ۰٫۳۱۱۳ در رتبه دوم قرارگرفته‌اند. پس‌ازآن، «توانایی مالی» با وزن ۰٫۱۵۰۷ در جایگاه سوم و «تجربه و سابقه» با وزن ۰٫۱۱۷۶ در رتبه چهارم ایستاده است. «انتظار کسب سود» نیز با وزن ۰٫۰۹۷۰ در رتبه پنجم قرار دارد. این نتایج به‌وضوح نشان می‌دهد که قابلیت‌های «فنی و تخصصی» بخش خصوصی همراه با «پایبندی به تعهدات»، مهم‌ترین پیش‌نیازهای موفقیت در این نوع مشارکت‌ها هستند و از عوامل مالی و انگیزه سودآوری اهمیت بیشتری دارند.

4-4. مقایسه زوجی مضامین پایه محیط اجتماعی

به طریق مشابه برای مضامین پایه محیط اجتماعی نیز محاسبات فوکام فازی انجام‌شده که اوزان نهایی در جدول (8)، آورده شده است.

جدول 8: وزن و رتبه مضامین پایه محیط اجتماعی

شکل 4: وزن مضامین پایه محیط اجتماعی

نتایج اولویت‌بندی عوامل محیط اجتماعی نشان می‌دهد که «ثبات اجتماعی» با وزن قابل‌توجه ۰٫۴۸۳۵ به‌طور قاطع در رتبه اول قرارگرفته است. پس‌ازآن، «پذیرش عمومی» با وزن ۰٫۲۲۷۲ در رتبه دوم و «رضایت عمومی» با وزن ۰٫۱۵۷۵ در رتبه سوم ایستاده‌اند. «افکار عمومی» نیز با وزن ۰٫۱۲۹۸ در رتبه چهارم قرار دارد. این نتایج به‌وضوح نشان می‌دهد که «ثبات و آرامش اجتماعی» مهم‌ترین عامل در این دسته است و به‌مراتب از سایر عوامل مانند پذیرش یا رضایت عمومی پیشی می‌گیرد. این امر حاکی از آن است که بدون وجود یک محیط اجتماعی باثبات و قابل پیش‌بینی، سایر عوامل تأثیرگذاری کمتری خواهند داشت و موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی درگرو ثبات کلی جامعه است.

4-5. مقایسه زوجی مضامین پایه فرایند مشارکت

به طریق مشابه برای مضامین پایه فرایند مشارکت نیز محاسبات فوکام فازی انجام‌شده که اوزان نهایی در جدول (9)، آورده شده است.

جدول 9: وزن و رتبه مضامین پایه فرایند مشارکت

شکل 5: وزن مضامین پایه فرایند مشارکت

نتایج اولویت‌بندی عوامل فرایند مشارکت نشان می‌دهد که «مدیریت پروژه کارآمد» با وزن ۰٫۲۰۲۹ در رتبه اول و «مدیریت ریسک» با وزن ۰٫۱۱۰۸ در رتبه دوم قرارگرفته‌اند. پس‌ازآن، «مشخص بودن جزئیات و خروجی پروژه» با وزن ۰٫۰۹۶۳ در جایگاه سوم و «مطالعات امکان‌سنجی» با وزن ۰٫۰۹۵۰ در رتبه چهارم ایستاده است. «تدارکات و پشتیبانی مناسب» نیز با وزن ۰٫۰۹۴۲ در رتبه پنجم قرار دارد. این نتایج نشان می‌دهد که قدرت اجرایی و مدیریت قوی پروژه، همراه با شناسایی و کنترل ریسک‌ها، حیاتی‌ترین عناصر در موفقیت فرایند مشارکت هستند. شفافیت در اهداف و برنامه‌ریزی اولیه نیز از عوامل کلیدی به شمار می‌روند. این موضوع بر اهمیت تمرکز بر قابلیت‌های مدیریتی و عملیاتی، فراتر از جنبه‌های مالی و قراردادی، در اجرای پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی تأکید می‌کند.

4-6. مقایسه زوجی مضامین پایه محیط/بستر همکاری

به طریق مشابه برای مضامین پایه محیط-بستر همکاری نیز محاسبات فوکام فازی انجام‌شده که اوزان نهایی در جدول (10)، آورده شده است.

جدول 10: وزن و رتبه مضامین پایه محیط/بستر همکاری

شکل 6: وزن مضامین پایه محیط-بستر همکاری

نتایج اولویت‌بندی عوامل محیط-بستر همکاری نشان می‌دهد که «ثبات در اقتصاد کلان و سیاست‌های صحیح اقتصادی» با وزن ۰٫۱۹۸۱ در رتبه اول و «دسترسی به بازار مالی» با وزن ۰٫۱۹۴۷ در رتبه دوم قرارگرفته‌اند. پس‌ازآن، «ثبات سیاسی» با وزن ۰٫۱۲۰۲ در جایگاه سوم و «چهارچوب حکمرانی و تنظیم‌گری کارآمد» با وزن ۰٫۱۱۱۵ در رتبه چهارم ایستاده است. «بستر مناسب سرمایه‌گذاری و رقابت» نیز با وزن ۰٫۱۰۵۵ در رتبه پنجم قرار دارد. این نتایج به‌وضوح نشان می‌دهد که ثبات کلان اقتصادی و دسترسی به منابع مالی، دو رکن اساسی برای ایجاد یک بستر همکاری موفق هستند. ثبات سیاسی و وجود یک چهارچوب قانونی و نظارتی شفاف و کارآمد نیز بلافاصله پس‌ازآن قرار می‌گیرند. این امر حاکی از آن است که بدون یک محیط کلان باثبات و قابل‌اعتماد، جذب سرمایه‌گذاری خصوصی و اجرای پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی با چالش‌های عمده‌ای مواجه خواهد شد.

5. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

به‌طورکلی در زمینۀ انجام پروژه‌های بزرگ و زیربنایی خصوصاً پروژه‌های توسعه فناوری و نوآوری اشکال مختلفی از همکاری در کشورهای مختلف وجود دارد که یکی از آن‌ها مشارکت عمومی- خصوصی است. در این مشارکت دولت و بخش خصوصی از طریق به اشتراک‌گذاری توانمندی و ظرفیت‌های خود در راستای تحقق اهداف مشترک با یکدیگر همکاری می‌نمایند. همان‌طور که بیان شد برای موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی باید عوامل خاصی مورد توجه قرار گیرد عواملی که در ادبیات مدیریت و سیاست‌گذاری تحت عنوان عوامل کلیدی موفقیت شناخته‌شده و می‌توانند بسته به بافتار و زمینه‌ای که در آن قرار دارند، متفاوت باشند. برهمین‌اساس این پژوهش باهدف شناسایی و اولویت‌بندی عوامل کلیدی موفقیت پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطح کلان انجام شد. نوآوری اصلی این تحقیق در مقایسه با مطالعات پیشین، رویکرد جامع و یکپارچه آن در شناسایی عوامل موفقیت فراتر از محدوده‌های بخشی، کشوری یا پروژه‌ای خاص است. درحالی‌که اکثر پژوهش‌های گذشته بر یک حوزه خاص (مانند ریسک، مالی، یا ویژگی‌های یک‌طرف قرارداد) متمرکز بوده‌اند یا عوامل موفقیت را در چهارچوب یک پروژه یا کشور مشخص بررسی کرده‌اند، این مطالعه با پوشش پنج بُعد اصلی (قابلیت بخش دولتی، قابلیت بخش خصوصی، محیط اجتماعی، فرایند مشارکت و محیط-بستر همکاری) و استخراج ۳۷ عامل کلیدی، چهارچوبی کلی و قابل‌تعمیم ارائه می‌دهد که می‌تواند در انواع پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در سطوح کلان به‌کار گرفته شود.

یافته‌های تحقیق نشان داد که مهم‌ترین عوامل در هر دسته به ترتیب عبارت‌اند از: تعامل با بخش خصوصی، تخصص، ثبات اجتماعی، مدیریت پروژه کارآمد و ثبات در اقتصاد کلان و سیاست‌های صحیح اقتصادی. این نتایج نه‌تنها اولویت‌های راهبردی را برای سیاست‌گذاران و مدیران پروژه روشن می‌سازد، بلکه بر ضرورت تعامل سازنده بین دو بخش دولتی و خصوصی، ثبات محیطی و فرایند‌های مدیریتی کارآمد به‌عنوان پایه‌های موفقیت این پروژه‌ها تأکید می‌کند.

علی‌رغم تلاش برای طراحی و اجرای پژوهشی دقیق، این مطالعه با محدودیت‌هایی روبه‌رو بود که لازم است در تعمیم دهی و تفسیر نتایج به آن‌ها توجه شود و همچنین می‌تواند به‌عنوان زمینه‌ای برای مطالعات آتی مورد توجه قرار گیرد: 1. محدودیت در نمونه‌گیری خبرگان؛ 2. وابستگی به قضاوت‌های ذهنی؛ 3. پویایی عوامل در طول زمان؛ 4. عدم آزمون عملیاتی چهارچوب.

5-1. پیشنهادهای پژوهش

در بخش پیشنهادهای این پژوهش، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: اولاً، انجام مطالعات تطبیقی بین‌المللی برای بررسی تفاوت‌های عوامل کلیدی موفقیت در پروژه‌های مشارکت عمومی- خصوصی در کشورهای مختلف با سطوح توسعۀ اقتصادی متفاوت پیشنهاد می‌شود. این امر می‌تواند به درک بهتر تأثیر بافتارهای ملی بر موفقیت این پروژه‌ها کمک کند. ثانیاً، توسعه چهارچوبی عملیاتی برای ارزیابی مستمر عوامل کلیدی موفقیت در طول چرخه حیات پروژه‌ها پیشنهاد می‌گردد تا مدیران بتوانند با پایش مداوم، اقدامات اصلاحی به‌موقع را انجام دهند. در نهایت، ایجاد پایگاه داده‌ای جامع از پروژه‌های موفق و ناموفق مشارکت عمومی-خصوصی به‌همراه تحلیل عوامل تأثیرگذار بر آن‌ها می‌تواند به‌عنوان مرجعی ارزشمند برای پژوهشگران و سیاست‌گذاران مورد استفاده قرار گیرد.

[1]. Public Private Partnership (PPP)

[2]. Du, J et al.

[3]. Odhimbo, K,O et al.

[4]. Sehgal

[5]. Critical Success Factors(CSF)

[6]. Muhammad & Johar

[7]. Ahmadabadi & heravi

[8]. Chileshe et al.

[9]. Rossi & Civitillo

[10]. Yaun et al.

[11]. Zhang et al

[12]. Muhammad & Johar

[13]. Chourasia et al.

[14]. Osei & Chan

[15]. Morledge & Owen

[16]. Tsai et al.

[17]. Rockart                                                                                                                         

[18]. Liu

[19]. Deng et al

[20]. علت انتخاب: سرعت‌بالای جستجو، رابط کاربری مناسب، دسترس‌پذیری آسان و اطلاعات مناسب در خصوص ارجاعات

[21]. Scopus

[22]. Springer

[23]. Sciencedirect

[24]. Emerald

[25]. Nguyen

[26]. Ahmadabadi & heravi

[27]. Helmy

[28]. Osei-Kyei & Chan

[29]. Ismail

[30]. Hwang

[31]. Liu

[32]. Tang & Shen

[33]. Emanuel

[34]. Alsaadi & Abdou

[35]. Gudienė

[36]. Alinaitwe & Ayesiga

[37]. Ameyaw

[38]. Kavishe & Chileshe

[39]. FUCOM) Full Consistency Method(

[40]. AHP

[41]. ANP

[42]. TOPSIS

[43]. Pamucar et al.

[44]. Ocampo

[45]. این شرط تضمین می‌کند که ترتیب اهمیت معیارها به‌صورت سازگار و منطقی باشد. مثلاً اگر بگوییم معیار A مهم‌تر از B و B مهم‌تر از C است، پس به‌طور منطقی باید نتیجه بگیریم که A مهم‌تر از C نیز هست. این شرط گذرا بودن نامیده می‌شود و در بسیاری از روش‌های تصمیم‌گیری چند معیاره استفاده می‌شود.

[46]. Deviation from Full ConsistenCy