تدوین مضمون‌های استراتژیک دفاعی امنیتی ایجاد سند اولیۀ ترسیم نقشه استراتژیکِ توسعه فناوری هوش مصنوعی

مقدمه

هوش مصنوعی درواقع تکنولوژی است که به نحوی قابلیت تفکر دارد. البته این قابلیت تفکر با چیزی که ما به‌عنوان تفکر انسانی می‌شناسیم تا حد زیادی تفاوت دارد. امروزه شاید هوش مصنوعی به آن شکلی که تصور می‌کنیم وجود نداشته باشد اما باز هم بسیاری از کارهایی که روزانه انجام می‌دهیم، مانند جستجوی اینترنت یا گشت‌وگذار در صفحات شبکه‌های اجتماعی و ... ، همه متأثر از هوش مصنوعی است و در حقیقت در این مواقع داریم از آن استفاده می‌کنیم (ElMasry,2018: 12). هر مضمون استراتژیک دارای «نتایج استراتژیکِ» مرتبط است. توسعه مضمون‌های استراتژیک مستلزم ملاحظه عناصر استراتژیک نظیر «چالش‌ها»، «فعال‌سازها»^[1] و «پیشنهاد ارزش» است. مضمون‌های استراتژیک بیانگر تصمیمات و جهت‌گیری‌های استراتژی‌های تعمدی است. در این بیان، «فعال‌سازها» عواملی هستند که وقوع یک پدیده را ممکن می‌سازند. برای مثال تربیت نیروی انسانی ماهر در یک حوزه از هوش مصنوعی می‌تواند، در به‌کارگیری هوش مصنوعی در سیستم‌های پایش مرزی (هدف)، یک فعال‌ساز باشد. همچنین «چالش‌ها» موانعی هستند که رسیدن به هدف را دشوار می‌کنند. حال تحقیق حاضر با هدف شناسایی ظرفیت‌های کاربردی هوش مصنوعی و تدوین مضمون‌های استراتژیک نقشه توسعه این فناوری در حوزه نظامی به سؤال مهم پاسخ دهد: مضامین استراتژیک و اهداف متناظر با آن‌ها در نقشه راه توسعه هوش مصنوعی در سطح نظامی چه هستند؟

1. مبانی نظری

1-1. هوش مصنوعی

انقلاب صنعتی در قرن نوزدهم و انقلاب اطلاعات در قرن بیستم نتایج زیادی در خروجی‌های شرکت‌ها و نیروی کار داشت و همین پیشرفت سبب شد تا دست‌اندرکاران این حوزه به انقلاب هوش مصنوعی باشند (Congressional Research Service,2019: 47).

مالی مدلی از دسته‌بندی هوش مصنوعی را در سال 2017 ارائه می‌کند.

شکل 1: تصویر یادگیری ماشینی و تحلیل کلان داده (هیئت ثبات مالی، 2017: 54)

1-2. استراتژی دفاعی-امنیتی ملی

استراتژی دفاعی-امنیتی ملی، یک طرح جامع، بلندمدت و کل‌نگر است که توسط حکومت یک کشور تدوین می‌شود. این سند، چهارچوبی برای تأمین امنیت ملی را تعریف می‌کند و مشخص می‌سازد که چگونه ابزارهای قدرت سخت‌افزار و نرم‌افزار (عمدتاً نیروهای مسلح و نهادهای امنیتی) باید برای دستیابی به اهداف کلان امنیتی در محیط بین‌المللیِ پر از تهدید و عدم قطعیت، به کار گرفته شوند. هدف نهایی این استراتژی، تضمین بقا، حفاظت از تمامیت ارضی، استقلال سیاسی و امنیت پایدار جامعه و نظام سیاسی در برابر طیف وسیعی از تهدیدات است.

1-3. نقشۀ استراتژیک  (Strategic Map)

نقشۀ استراتژیک یک ابزار مدیریتی و ارتباطی تصویری (Visual Framework) است که رابطه علّی-معلولی بین اهداف بلندمدت یک سازمان (یا یک حوزه ملی، مانند دفاع) و مجموعه اقدامات و پروژه‌های کوتاه‌مدت و میانی را به شکلی منسجم و منطقی نمایش می‌دهد.

1-4. کاربردهای هوش مصنوعی در چهارچوب دفاعی-امنیتی

هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) یک حوزۀ مطالعاتی و مهندسی راهبردی است که به دنبال خلق سامانه‌ها، سخت‌افزارها و الگوریتم‌هایی است که توانایی انجام وظایفی را دارند که به‌طور معمول به هوش انسانی نیاز دارند. این وظایف شامل ادراک، یادگیری، استدلال، برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و عمل در محیط‌های پیچیده و پویا می‌شود. هدف غایی در کاربرد دفاعی-امنیتی، توسعه سامانه‌های خودکار و نیمه‌خودکاری است که قادر به تقویت قابلیت‌های انسانی، تسریع و بهینه‌سازی تصمیم‌گیری‌های راهبردی و عملیاتی و ایجاد برتری اطلاعاتی و شناختی در برابر رقبا و تهدیدات هستند. کنگرۀ آمریکا بحث توسعه هوش مصنوعی در حوزه تحقیق را به شرح زیر اعلام می‌کند که نمی‌توان برای آن مرزی مشخص کرد و بایستی آن‌ها را پیوسته دید (Allen,2019: 36). این سه دسته عبارتند از: «هوش مصنوعی تشکیلاتی»^[2]، «هوش مصنوعی پشتیبانی از مأموریت»‌^[3] و «هوش مصنوعی عملیاتی»^[4].

شکل 2: دسته‌بندی انواع کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه نظامی-دفاعی (Allen,2019: 37)

1-5. اقدامات کشورهای پیشرو در حوزۀ هوش مصنوعی

کاربرد هوش مصنوعی در قسمت‌های مختلف اقتصادی است که در جدول زیر میزان استفاده کشورها ذکر شده است:

شکل3: تعداد مقالات قابل استناد بانک اطلاعاتی اسکوپوس در حوزۀ هوش مصنوعی براساس کشورها (نظام رتبه‌بندی سایمگو، بی‌تا)

1-6. تدوین و اجرای استراتژی

تدوین استراتژی این است که مأموریت شرکت تعیین شود، شناسایی عواملی که در محیط خارجی، سازمان را تهدید می‌کنند؛ شناسایی نقاط قوت و ضعف داخلی سازمان؛ تعیین هدف‌های بلندمدت؛ در نظر گرفتن استراتژی‌های گوناگون و انتخاب استراتژی‌های خاص جهت ادامه فعالیت (گرنت، 2013: 51). مسئله‌هایی که در زمینه تدوین استراتژی‌ها مطرح می‌شوند عبارتند از: تعیین نوع فعالیتی که شرکت می‌خواهد به آن بپردازد، فعالیت‌هایی را که می‌خواهد از آن‌ها خارج شود، شیوه تخصیص منابع، تصمیم‌گیری درباره گسترش دادن یا متنوع ساختن فعالیت‌ها، تصمیم‌گیری در مورد ورود به بازارهای بین‌الملل، تعیین اینکه آیا شرکت بر آن است که در شرکت‌های دیگر ادغام شود یا یک مشارکت تشکیل دهد و شیوه مصون ماندن از حرکات تند شرکت‌های رقیب که درصدد بلعیدن آن برمی‌آیند (Caldera,2019: 49).

همچنین اجرای استراتژی‌ها ایجاب می‌کند که سازمان هدف‌های سالانه در نظر بگیرد، سیاست‌ها را تعیین کند، در کارکنان انگیزه ایجاد نماید و منابع را به‌گونه‌ای تخصیص دهد که استراتژی‌های تدوین‌شده به اجرا درآید. اجرای استراتژی‌ها مستلزم توسعه فرهنگی است که استراتژی‌ها را تقویت نماید، یک ساختار اثربخش سازمانی پایه‌ریزی کند. تلاش‌های بازاریابی را هدایت نماید، بودجه‌بندی کند، سیستم‌های اطلاعاتی به وجود آورد و از آن‌ها استفاده نماید و سرانجام با توجه به عملکرد سازمان خدمات کارکنان را جبران نماید (Caldera,2019: 50).

1-7. مضامین استراتژیک

در سال‌های اخیر، حملات و تهاجمات مختلفی علیه زیرساخت‌ها و مراکز حیاتی که به نحوی به فضای سایبری وابسته بوده‌اند، صورت گرفته است (قاطعی درگاهی، 1401: 1-2). همین نکته، تهدیدهای سایبری را از تهدیدهای سنتی امنیت ملی که تا حدود زیادی از ماهیت شفافی برخوردار هستند و کنشگران آن را دولت- ملت‌هایی تشکیل می‌دهند که در یک قلمرو مشخص جغرافیایی قابل شناسایی هستند، متمایز کرده و سبب شده است که امنیت ملی به مفهوم سنتی آن در این فضا به چالش کشیده شود و ناکارآمد به‌حساب آید (عزین آبادی، جمالی، 1403: 3-4). مضامین استراتژیک، در ذیل مدل «کارت امتیاز متوازن»^[5] توسط کاپلان و نورتون (1992) تعریف شده است. این مدل در ابتدا برای ارزیابی عملکرد «رشد و یادگیری»، «فرایندهای داخلی»، «مشتری»، «مالی» سازمان‌های مختلف در چهار حوزه به‌کار می‌رفت؛ اما به‌مرور به ابزاری قدرتمند برای برنامه‌ریزی و مدیریت استراتژیک تبدیل شد. یافته‌های کاپلان و نورتون تأییدکننده این مطلب بود که شرکت‌های موفق، در هریک از این چهار منظر، اهداف خود را انتخاب نموده و برای ارزیابی حصول به این اهداف سنجه‌هایی تعیین و برای هریک از این اهداف، مقادیری کمّی برای دوره زمانی مشخص هدف‌گذاری می‌کردند.

در این مدل برای پیاده‌سازی استراتژی از مفهومی با عنوان نقشه استراتژی استفاده می‌شود. هدف اصلی نقشه استراتژی برقراری ارتباط علّت و معلولی میان اهداف استراتژیک و ترجمه این اهداف به برنامه‌های عملیاتی است. همچنین جلب مشارکت تمامی کارکنان با مشخص شدن ارتباط هر بخش سازمان با اهداف استراتژیک، از پیامدهای دیگر نقشه استراتژی است.

برای توسعه فرایندهای داخلیِ نقشه استراتژی، مدیران فرایندهایی را که بیشترین اهمیت را برای استراتژی دارند، شناسایی می‌کنند. معمولاً چند فرایند حیاتی استراتژیک با عنوان مضامین استراتژیک نمود پیدا می‌کنند. مضامین استراتژیک، استراتژی را به چندین فرایند متمایز و مجزای ارزش‌آفرین تقسیم می‌کنند. به سازمان اجازه تمرکز بر فعالیت‌ها را اثربخش را می‌دهند و ساختاری برای مسئولیت‌پذیری ایجاد می‌کنند. مضامین استراتژیک چهارچوبی هستند که اجرای اقداماتِ استراتژی که پیرامون آن‌ها رخ می‌دهند (کاپلان و نورتون، 2008: 19). مضمون‌های استراتژیک ابزاری قدرتمند برای مدیریت هستند که نه‌تنها می‌توانیم به‌وسیله آن‌ها اهداف استراتژیک را تحت یک چتر در بیاوریم بلکه این امکان را می‌دهند تا پیاده‌سازی استراتژی را با توجه به «جنبه‌های»^[6] مختلف عملی کنیم. بسیاری از سازمان‌های دولتی یافته‌اند که مدیریت به‌وسیله مضمون‌ها می‌تواند بر بسیاری از قیود و محدودیت‌های ساختارهای بوروکراتیک غلبه کند؛ به عبارتی مضامین استراتژیک به سازمان این امکان را می‌دهد تا علی‌رغم وجود اهداف مختلف بتوانند بدون نیاز به بخش‌بندی و فعالیت‌های سیلو وار اهداف متنوع را دنبال کنند (بلوجی، 1387: 25). مضامین استراتژیک همگی در راستای یک چشم‌انداز مشترک که همان چشم‌انداز سازمان است عمل می‌کنند و ارتباط میان قسمت‌های مختلف سازمان را در قالب نقشه استراتژیک ترسیم می‌کنند. در ادبیات کسب‌وکار چهار جنبه از سازمان که عموماً مضامین استراتژیک از آن‌ها عبور می‌کنند عبارتند از: مالی، مشتری، فرایندهای داخلی و یادگیری.

2. پیشینۀ پژوهش

در این خصوص دو مطالعه برای تدوین نقشه استراتژی حائز اهمیت است به‌منظور محدودیت صفحات به دو مورد اشاره می‌شود:

«روش هچ و بوتندیک»^[7] (2010): هچ و بوتندیک معتقدند که می‌توان برای نوشتن نقشه استراتژی مناسب از روش تحلیل سناریو استفاده کرد و از این طریق به مضامین استراتژیک دست‌یافت. این دو بر این باورند که تدوین نقشه استراتژی بر مبنای سناریوها می‌تواند سازمان را در مقابله با عدم قطعیت‌های پیشِ‌رو تجهیز نماید. بنابراین می‌توان با بررسی نقاط ضعف و قوت سازمان و تحلیل سناریوهای آینده‌نگر نقشه استراتژی مناسبی تدوین نموده و در اجرای استراتژی از آن استفاده کرد.

در پژوهشی دیگر «کوزادا و کورداوا»^[8] (2009) به معرفی سه روش برای شناسایی مضامین استراتژیک و به دنبال آن تدوین نقشه استراتژی می‌پردازند:

روش اول، یک فرایند استراتژیک شامل تعریف مأموریت و چشم‌انداز سازمان و تحلیل‌های داخلی و خارجی است که از برآیند آن‌ها «ماتریس سوات»^[9] حاصل می‌شود. از تحلیل این ماتریس مضامین استراتژیک شناسایی‌شده و در نقشه استراتژی جای می‌گیرند (عابدی، 1398: 22).

روش دوم، مانند روش اول از ماتریس سوات استفاده می‌کند با این تفاوت که مضامین استراتژیک را به دو گروه «کلی»^[10] و «خاص»^[11] تفکیک می‌نماید. مضامین کلی مستقیماً از مأموریت و چشم‌انداز حاصل می‌شوند درحالی‌که مضامین خاص از تحلیل سوات استخراج شده‌اند.

در روش سوم، مضامین کلان استراتژیک از مأموریت و چشم‌انداز سازمان شناسایی می‌شوند و سپس با توجه به آن‌ها تدوین مضامین استراتژیک صورت می‌گیرد و مضامین کلی مستقیماً از مأموریت و چشم‌انداز حاصل می‌شوند درحالی که مضامین خاص از تحلیل سوات استخراج شده‌اند.

شکل 4: روش اول شناسایی مضامین استراتژیک در مدل کوزادا و کورداوا (2009)

شکل 5: روش دوم شناسایی مضامین استراتژیک در مدل کوزادا و کورداوا (2009)

شکل 6: روش سوم شناسایی مضامین استراتژیک در مدل کوزادا و کورداوا (2009)

شکل 7: مشکلات استفاده از هوش مصنوعی در مراکز براساس پیشینه (مدل محقق ساخت)

همچنین چالش‌های به‌کارگیری فناوری‌های هوش مصنوعی براساس آنچه در ادبیات پژوهش بیان شد در شکل زیر آمده است. این چالش‌ها در هفت دسته‌بندی کلی آمده است.

شکل 8: فعال‌سازها در به‌کارگیری هوش مصنوعی در سازمان‌ها براساس مطالعات پیشین (مدل محقق ساخت)

3. روش تحقیق

در روش تحقیق این پژوهش در گام اول با تحلیل ادبیات به روش فراترکیب مدل اولیه احصا می‌شود و سپس به روش مصاحبه ساختاریافته از خبرگان، مدل را بومی می‌کنیم. روش تجزیه‌وتحلیل داده‌های مصاحبه نیز تحلیل تم است. تحقیق حاضر از نوع کاربردی است که جامعه آماری آن متخصصان و اساتید و ... در زمینه تحقیق هستند. شیوه شناسایی اعضای نمونه به‌صورت انتخابی و گلوله برفی بود؛ به‌طوری‌که از هر یک از مصاحبه‌شوندگان درخواست خواهد شد که افراد بعدی را برای مصاحبه معرفی کنند. مصاحبه تا جایی ادامه یافت که موضوع پژوهش به اشباع رسید و مصاحبه‌شوندگان جدید نظرات متنوع دیگری نداشتند.

در این پژوهش برای تحلیل ادبیات پژوهش و استخراج مدل اولیه برای مرحله بعد (مصاحبه) از روش فراترکیب استفاده شده است. در این پژوهش، مسئله اصلی ناظر بر تبیین اهداف، چالش‌ها و فعال‌سازها برای توسعه فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی، دفاعی کشور بود. بنابراین «طرح سؤال» که به‌طور مفصل‌تر در فصل اول مورد بحث قرار گرفته است، متناظر این موضوع است. پس از تبیین «طرح سؤال» به جستجوی ادبیات پژوهش پرداختیم.

رأی «سنتز یافته‌ها» و استخراج مدل‌های ابتدایی تلاش شد تا بتوانیم موانع، عوامل و توانمندسازها را بررسی و سپس عناصر ترکیب، جمع‌بندی و در نهایت به مدل برسیم. که در نهایت همان مدل را اساس مصاحبه قرار دادیم.

مبنای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در پژوهش حاضر در این پژوهش، تکنیک تحلیل تم است. همچنین برای تحلیل مفاهیم کیفی، تکرار کدها را مدنظر قرار داده‌ایم با این فرض که تمرکز نسخه کیفی تحلیل محتوا بر پیام‌های پنهان و وابسته به زمینه متن است.

4. تجزیه‌وتحلیل یافته‌های تحقیق

4-1. توزیع جمعیت‌شناختی مصاحبه‌شوندگان

نتایج پرسش‌های جمعیت‌شناختی مصاحبه‌شوندگان در شکل زیر آمده است.

شکل 9: توزیع سنی پاسخ‌دهندگان پژوهش

همچنین میزان تحصیلات پاسخ‌دهندگان در جدول 1(1) ذکر شده است.

جدول 1: سابقه تحصیلی مصاحبه‌شوندگان

جدول 2: سابقه کاری مصاحبه‌شوندگان در سازمان‌های نظامی

رویکرد مصاحبه‌شوندگان به هوش مصنوعی در حوزه نظامی:

نظرات پاسخ‌دهندگان در پاسخ به این سؤال در شکل (10) آمده است.

شکل 10: نظرات مصاحبه‌شوندگان از میزان تأثیر فناوری هوش مصنوعی

در حوزه نظامی-دفاعی در چشم‌انداز ده‌ساله

در ادامه این پرسش، پاسخ‌دهندگان در تکمیل پاسخ خود به توضیحاتی در خصوص فناوری هوش مصنوعی، تحولات و حساسیت‌های آن اشاره کردند. در ادامه برخی از نظرات آن‌ها به‌صورت مستقیم نقل‌قول شده است:

«به دلیل لزوم بسترسازی و استفاده از ابزار تسهیلگر در انتقال اطلاعات و همچنین سهولت در عرصه‌های مختلف تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری این فناوری توسعه بیشتری خواهد داشت (P1).»

«جنگ سایبری در آینده نزدیک [تا حد زیادی] مبتنی بر هوش مصنوعی خواهد بود؛ تحولات فناوری‌های ارتباطی و فراگیر شدن کار از راه دور نیاز به توسعه فضای سایبری و متعاقباً هوش مصنوعی را بیشتر خواهد کرد (P2).»

«توسعه فناوری هوش مصنوعی مانند هر فناوری دیگری اگر بدون توسعه «امنیت» و «فرهنگ» در آن حوزه صورت گیرد، می‌تواند بسیار خطرناک باشد و مانند شمشیر دو لبه‌ای عمل کند (P4).»

«در چشم‌انداز خیلی کمتر از ده سال، برای مثال ۵ سال هم هوش مصنوعی حوزه دفاعی و نظامی را دگرگون خواهد کرد، چه‌بسا که تاکنون کرده است. اگر قصد ترازیابی با دیگر کشورهای و با نیروهای نظامی بزرگ را داشته باشیم، همین الان هم عقب هستیم. بحث ده سال نیست و سالانه تحولات شگرفی در این فناوری رخ می‌دهد (P7).»

«هوش مصنوعی به همراه سایر فناوری‌های نوظهور به لحاظ اهمیت و حساسیت حوزه دفاع که بایستی با استفاده از فناوری‌های لبه تکنولوژی فعالیت نماید ضرورتی صدچندان می‌یابد. همچنین استفاده گسترده از هوش مصنوعی در سامانه‌ها، آرایه‌ها و تجهیزات دفاعی و تلفیق آن با سایر تکنولوژی‌ها یقیناً صحنه نبرد آینده را متحول خواهد کرد (P10).»

4-2. کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه‌های نظامی و امنیتی

در مصاحبه انجام‌شده با صاحب‌نظران به‌عنوان یک سؤال فرعی و ابتدایی از پژوهشگران خواسته شد تا کاربردهایی که از فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی از آن اطلاع دارند را مطرح کنند. این سؤال به جهت تکمیل نتایج به‌دست‌آمده از ادبیات پژوهش که در فصل دوم آمده است، پرسیده شد. در ادبیات پژوهش پنج کاربرد اصلی هوش مصنوعی در دسته‌بندی قرار گرفت و مصاحبه‌شوندگان نیز مواردی را به این فهرست اضافه کردند.

جدول 3: کاربردهای شناسایی‌شده در هوش مصنوعی در حوزه نظامی و دفاعی

4-3. مهم‌ترین مضامین سند استراتژیک

برای پاسخ به سؤال اصلی پژوهش بر مبنای یافته‌های پژوهش که همانا مدل توسعه فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی و دفاعی کشور است، در جدول (4) به‌طور مختصر آمده است.

جدول 4: اهداف پیشنهادی برای سند توسعه هوش مصنوعی

4-4. چالش‌ها یا موانع توسعه فناوری هوش مصنوعی در حوزه دفاعی و نظامی

مهم‌ترین موانع در این مسیر در جدول (5) ذکر شده است.

جدول 5: چالش‌های شناسایی‌شده در توسعه هوش مصنوعی

«به لحاظ امنیتی دارای طبقه‌بندی محرمانه بوده و در دبیرخانه فصلنامه قابل برداشت است»

4-5. فعال‌سازها در توسعه فناوری هوش مصنوعی

مهم‌ترین درگیری محققین در حوزه نظامی و امنیتی احصای عوامل توسعه‌دهنده هوش مصنوعی در موضوع تحقیق است. به همین منظور در جدول (6)، براساس مصاحبه‌های انجام‌شده تم‌های پیشنهادی در دو سطح سلسله مراتبی دسته‌بندی شده است.

جدول 6: عوامل توسعه فناوری هوش مصنوعی در سازمان‌های مورد مطالعه

4-6. آزمون روایی و پایایی

روایی اصطلاحی است که به هدفی که آزمون برای تحقق بخشیدن به آن درست شده است، اشاره می‌کند (دانایی فرد و دیگران، ۱۲۲، 1387). به همین منظور سؤالات توسط چند تن از اساتید و متخصصان مورد تأیید قرار گرفته و محقق همچنین برای کسب اطمینان از گنگ نبودن و صریح بودن سؤالات یک مصاحبه آزمایشی استاد راهنمای پژوهش انجام داد (برای جلوگیری از سوگیری پژوهش، نتایج این مصاحبه در یافته‌های این پژوهش منعکس نشد). در حین فرایند مصاحبه پژوهشگر سعی بر این داشته که بحث از محوریت فناوری هوش مصنوعی خارج نگردد و دائماً افراد را به سمت موضوع اصلی هدایت نموده است. برای جلوگیری از فراموشی یا از بین رفتن اطلاعات، هم‌زمان با انجام مصاحبه، مکالمات یادداشت شد. در مرحله تجزیه‌وتحلیل داده‌های گردآوری‌شده نیز محقق با راهنمایی گرفتن از اساتید مطرح، سعی بر حفظ نهایت دقت و صحت در این امر داشته و در این راستا از کمک برخی فعالان حوزه منابع انسانی نیز بهره برده است. در بیان گزارشات و ارائه نتیجه نهایی حاصل از مصاحبه نیز صحت بالای نتایج از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. ازآنجایی‌که این پژوهش جنبه کیفی دارد و ابزار تحقیق مصاحبه بود است، نمی‌توان روایی تحقیق را به‌صورت کمّی و با معادلات ریاضی منعکس کرد.

برای محاسبه پایایی بازآزمون از میان مصاحبه‌های انجام‌گرفته نیمی از مصاحبه‌ها، به‌عنوان نمونه انتخاب شده و هرکدام از آن‌ها در یک فاصله زمانی حدوداً ۱۵ روزه دوباره کُدگذاری می‌شوند. سپس کُدهای مشخص‌شده در دو فاصله زمانی برای هرکدام از مصاحبه‌ها باهم مقایسه می‌شوند.

جدول 7: محاسبه پایایی بازآزمون

همان‌طور که در جدول (7) مشاهده می‌شود تعداد کل کُدها در دو فاصله زمانی برابر 135، تعداد کل توافقات بین کُدها در این دو زمان برابر 64 و تعداد کل عدم توافقات در این دو زمان برابر 7 است. پایایی بازآزمون مصاحبه‌های انجام‌گرفته در این تحقیق با استفاده از فرمول ذکر شده، برابر 95% است. با توجه به اینکه این میزان پایایی بیشتر از 60 درصد است (کیول^[13]،1996)، قابلیت اعتماد کدگذاری‌ها مورد تأیید است.

جدول 8: محاسبه پایایی درصدی بین دو کدگذار

ضریب توافق درصدی بین دو کدگذار در این پژوهش 87% محاسبه شد که با توجه به کیول (1996) این رقم بیشتر از60% است و که پایایی پژوهش را بین دو کدگذار تأیید می‌کند.

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

با توجه به شناسایی عوامل هوش مصنوعی در این تحقیق، دسته‌بندی افقی صورت گرفته از فناوری‌های قابل توسعه در هوش مصنوعی در حوزه نظامی-امنیتی در این پژوهش تا حدی محقق ساخت است؛ اما تأثیر گرفته از مطالعات مشابه، ازجمله مارکتز (2020) است. براساس سند موصوف، عوامل ده‌گانه کاربردهای فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی در 10 دسته تقسیم‌بندی شده‌اند که این اهداف شش‌گانه در حیطه فناوری‌های هوش مصنوعی بومی شده‌اند که عبارتند از:

• توسعه مدون یکپارچه فناوری هوش مصنوعی؛
• ایجاد قدرت بازدارندگی (سایبری)؛
• کم کردن فاصله رقابتی؛ حرکت در لبه فناوری؛
• تعامل و تبادل بین‌المللی در این حوزه دانشی؛
• نیروهای نظامی آگاه و مطلع.

با وجود اینکه اساس این تحقیق مصاحبه بوده است، فراوانی پاسخ‌ها و تم‌های شناسایی‌شده، لزوماً به معنی اهمیت بیشتر آن‌ها نخواهد بود و صرفاً نشان از تکرار مضامین است که تأکید مصاحبه‌شوندگان بوده است که پرتکرارترین آن‌ها در میان مصاحبه‌شوندگان «کاهش فاصله رقابتی در حیطه فناوری هوش مصنوعی» و «دستیابی به نیروی نظامی آگاه و مطلع» بود. همچنین چالش‌ها در شکل (11) آمده است.

شکل11: مدل خورشیدی از چالش‌های شناسایی‌شده در توسعه هوش مصنوعی

«به لحاظ امنیتی دارای طبقه‌بندی محرمانه بوده و در دبیرخانه فصلنامه قابل برداشت است»

چالش‌های یافت شده در این تحقیق منحصراً به سازمان‌های نظامی و دفاعی کشورمان مربوط است، بااین‌وجود نقاط اشتراک آن با پژوهش‌های پیشین در کشورهای دیگر، به‌طور غیرمستقیم نتایج این پژوهش را تأیید می‌کند. شکل (12)، خلاصه‌ای از یافته‌های این پژوهش در رابطه با فعال‌سازهای هوش مصنوعی را نشان می‌دهد.

شکل 12: دسته‌بندی فعال‌سازهای شناسایی‌شده پژوهش برای توسعه فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی-دفاعی

پیشنهادهای پژوهش

• ایجاد مرکز فرماندهی هوش مصنوعی دفاعی:
• وظیفه: هماهنگی بین نیروهای مسلح، صنعت و دانشگاه؛
• اختیار: تخصیص بودجه و نظارت بر پیشرفت پروژه‌ها.
• تدوین «چهارچوب اخلاقی-امنیتی» برای هوش مصنوعی:
• محدودیت‌های استفاده از سامانه‌های خودمختار در عملیات رزمی؛
• پروتکل‌های نظارت انسانی بر تصمیم‌گیری‌های حیاتی.
• راه‌اندازی پروژه‌هایی با نتایج فوری:

همچون مأموریت حیاتی (مقابله با پهپادهای مهاجم) و اجرای پایلوت در ۱۲ ماه با هدف اثبات کارایی و جلب حمایت تصمیم‌گیرندگان.

• مدیریت ریسک و پایش مستمر:
• شناسایی ریسک‌های کلیدی؛
• وابستگی به فناوری خارجی (تحریم)؛
• نفوذ به زیرساخت‌های داده؛
• توسعه زیرساخت‌های ابری داخلی.
• طراحی معماری امنیتی چندلایه برای داده‌های حساس.
• هوش مصنوعی به‌عنوان «تقویت‌کننده تصمیم‌گیری انسانی» تعریف شود، نه جایگزین فرماندهان.
• اولویت: سرمایه‌گذاری بر روی داده‌های باکیفیت و نیروی انسانی متخصص، نه صرفاً خرید سخت‌افزار.

در پایان، این نقشه راه تنها با عزم ملی، بودجه مستمر و رهبری متمرکز به نتیجه می‌رسد. موفقیت در گرو آن است که هوش مصنوعی نه به‌عنوان یک «پروژه حاشیه‌ای»، بلکه به‌عنوان «ستون فقرات تحول دفاعی» تلقی شود.

[1]. Enablers

[2]. Enterprise AI

[3]. Mission Support AI

[4]. Operational AI

[5]. Balanced Score Card

[6]. Perspectives

[7]. Buytendijk

[8]. Quezada & Cordova

[9]. SWOT matrix

[10]. Global

[11]. Specific

[12]. Verification, Validation, Test, and Evaluation

[13]. Kvale