تاثیر تحریم‌های اقتصادی بر دسترسی به داروهای مورد نیاز در کشور (مطالعه موردی: داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی بدن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مدیریت و اقتصاد دارو، دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی آزاد اسلامی تهران، ایران (نویسنده مسئول).

2 دکتری حرفه‌ای داروسازی، دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی آزاد اسلامی تهران، تهران، ایران

3 استادیار گروه مدیریت، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران

چکیده

زمینه و هدف: صنعت دارویی ایران در سال‏های اخیر شاهد تغییرات زیادی بوده و تولیدکنندگان در فضای تقاضای روزافزون فعالیت می‌کنند. تحریم‌های اقتصادی یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در این صنعت است. مطالعه کنونی با هدف بررسی تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بیماران انجام شد. روش پژوهش: مطالعه حاضر از نوع توصیفی تحلیلی بود. همچنین روش نمونه‏گیری، از نوع غیر تصادفی و در دسترس بوده و با توجه به نامحدود بودن جامعه آماری و به‌منظور برآورد حجم نمونه، از فرمول کوکران استفاده شد و تعداد حداقل مورد نیاز، 384 نفر به دست آمد.  به‌منظور توزیع پرسش‌نامه در جامعه آماری، بیماران داروخانه‏های اصلی و مرکزی شهر تهران که بیش از 3 سال از دارو‏های مورد نظر استفاده کرده‏ بودند، به‌عنوان نمونه‏های مورد بررسی در جامعه انتخاب شدند. همچنین با بهره‏گیری از روش دلفی، از بین پزشکان متخصص نفرولوژیست و هپاتولوژیست شهر تهران، بین 16 نفر از پزشکان متخصص نیز پرسش‌نامه توزیع و از نظرات تخصصی آن‌ها نیز استفاده شد. برای بررسی داده‏های گردآوری شده و آزمون سؤالات و تجزیه‌وتحلیل داده‏ها نیز از نرم‌افزار Smart PLS و SPSS استفاده شد. یافته‌ها: نتایج نشان داد که کمبود و عدم دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی ناشی از تحریم‌های اقتصادی، روند درمان بیماران را دچار اختلال نموده است. همچنین افزایش یا نوسان قیمت دارو، رژیم درمانی بیماران را تحت تأثیر قرار داده و بر روند درمان آن‌ها و اثربخشی بالینی اثر گذاشته است. از طرفی دسترسی به دارو‏های تولید خارج بعد از تحریم‏ها کاهش یافته است. همچنین تحریم‌ها و کمبود دارو سبب نشده که کیفیت داروهای داخلی افزایش یابد و این داروها جوابگوی نیاز بیماران نیستند.  بحث و نتیجه‏گیری: صنعت داروسازی در داخل کشور بخش زیادی از داروهای بیماری‌های غیرواگیر را تولید می‌کند ولیکن به‌دلیل رشد تقاضا در سال‌های اخیر، همچنان به مواد اولیه و واسطه‌های وارداتی دارویی وابسته است. از طرفی محدودیت‌های واردات در اثر تحریم‌ها، باعث ایجاد مشکلاتی برای بخش سلامت شده است.بنابراین لزوم تدوین و اجرای سیاست‏های جدید جهت مقابله با آن‌ها، به‌دلیل تأثیرات آن بر سلامت بیماران، بسیار احساس می‏شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اصل مقاله

مقدمه

تأثیر تحریم‌های اقتصادی از جنبه‏های مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است. کشورها، ائتلاف ملت‌ها و نهادهای بین‌دولتی تحریم‌هایی را علیه دولت‌هایی اعمال می‌کنند که از نظر آن‌ها رفتار غیرعادی براساس هنجار‌های بین‌المللی دارند و به‌عنوان تهدیدی برای منافع آن‌ها عمل می‌کنند. در تئوری و در مقایسه با جنگ‌ها، تحریم‌های اقتصادی اثرات مخرب و مرگبار فوری و محسوسی ندارند. به این ترتیب، آن‌ها به‌عنوان ابزار‌های انسانی و نرم سیاست خارجی ظاهر می‏شوند که می‏توانند با هدف قرار دادن اقتصاد کشور تحریم شده به اهداف خود برسند؛ اما در عمل، اثرات تحریم‌های اقتصادی می‏تواند فراتر از بخش اقتصادی باشد (Madani, 2020: 1-12 ).

زمانی که تحریم‌های اقتصادی ضعیف باشد، کشور هدف لازم نمی‏داند ساختار‏های اقتصادی خود را تغییر دهد و از طریق دور زدن تحریم‌ها آثار آن را خنثی می‌کند. در تحریم‌های قوی، به‌دلیل تأثیر شدید تحریم‌ها بر فضای اقتصادی، کشور هدف تصمیم به تغییر ساختار‏های اقتصادی و مقاوم‌سازی آن نموده و تأثیر تحریم‌ها را در بلندمدت خنثی می‌کند؛ اما در مورد تحریم‌های متوسط، تغییر ساختاری صرفه اقتصادی ندارد و دور زدن تحریم‌ها به‌طور کامل نمی‌تواند تأثیر تحریم‌ها را خنثی کند. بنابراین حتی در بلندمدت نیز این تحریم‌ها بر رشد تولید تأثیر قابل توجهی خواهند داشت. هرچند که تحریم‌های اقتصادی در کوتاه‌مدت تأثیر قابل توجهی بر تولید ناخالص داخلی دارد؛ اما تصمیم گیران با برنامه‌ریزی می‏توانند تأثیر تحریم‌ها را خنثی نموده و ساختار اقتصادی را در برابر آن مقاوم سازند. درمجموع می‌توان 8 راه یافت عملی برای برنامه‌ریزی بلندمدت مورد استفاده قرار داد که عبارت‌اند از: 1. شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و رفع آن‌ها؛ 2. کنترل تعاملات بین‌المللی؛             3. کاهش وابستگی به تولیدات خارجی؛ 4. کنترل کسری تراز پرداخت‏ها و متنوع‌سازی نظام ارزش کشور؛ 5. دیپلماسی فعال؛ 6. حمایت از اقشار آسیب‌پذیر؛ 7. مدیریت مناسب افکار عمومی و 8. پیگیری رهیافت‏های اقتصاد مقاومتی (Dizaji, 2014:299-313).

رژیم تحریم‌های اقتصادی جامع یک‌جانبه و چندجانبه ایران که توسط ایالات‌متحده، اتحادیه اروپا، شورای امنیت سازمان ملل متحد و چندین کشور دیگر رهبری می‌شود، از لحاظ تاریخی بر حل‌وفصل بن‌بست هسته‌ای بین ایران و غرب متمرکز بوده است. این تحریم‌ها از سال 1979 علیه ایران در حال اعمال است و هرساله بر شدت آن‌ها افزوده می‏شود. علی‌رغم این‌که تحریم‌ها در ابتدا با هدف قرار دادن برنامه هسته‏ای ایران شکل گرفتند، ولی به‌تدریج، سازوکار اقتصادی کشور را تحت تأثیر قرار دادند. هدف از این تحریم‌ها، فلج کردن صادرات نفت ایران و به تبع آن ایجاد مشکلات متعدد اقتصادی، اجتماعی، غذایی، محیط زیستی و دارویی بود; به شکلی که طی چند سال گذشته تأثیر بسیاری بر حق سلامت ایرانیان داشته است. ازآنجاکه یکی از مهم‌ترین فاکتور‏های ارزیابی حق سلامت، دسترسی به‌موقع به دارویی با کیفیت و قیمت مناسب است، بنابراین یکی از زیرمجموعه‏های کلیدی نظام سلامت، تأمین و نظارت مؤثر بر پخش داروهای مورد نیاز (بالأخص داروهای واردانی) است و ازآنجاکه دارو، کالایی استراتژیک است، هرگونه خلل در تأمین آن کشور را دچار بحران می‏کند (Joy Gordon, 2013:973-1006)؛( Butler, 201316) Peksen, 2009:59-77).

مهم‌تر از همه، تحریم‌ها تأثیر منفی و اساسی بر برنامه‏ها و مؤسسات بهداشت عمومی ایران داشته است. کاهش هزینه‌های بهداشتی، باعث تشدید کمبودهای مهم دارویی می‌شود؛ زیرا تحریم‌های اقتصادی، دستیابی به دارو و تجهیزات پزشکی از خارج را بسیار دشوار نموده و همچنین تأمین هزینه‌های مورد نیاز برای این مهم را با مشکل مواجه می‌کند (Baradaran & Majdzadeh, 2013:1626).

اگرچه تحریم‌های اقتصادی ایران به‌دلیل عوامل ژئوپلیتیکی و دیپلماسی هسته‌ای تشدید شده است، اما نیاز به تسهیل تجارت کالا‌های بشردوستانه، ازجمله برخی محصولات و تجهیزات پزشکی و دارویی بی‌توجه نمانده است. تحریم‌ها می‌توانند سبب اختلال در زنجیره تأمین دارو، کاهش دسترسی بیماران به دارو و همچنین درمان با کیفیت و قیمت مناسب شوند. بنابراین نظام سلامت ایران سیاست‏هایی را به‌منظور حفظ کیفیت خدمات بهداشتی، به‌خصوص در بخش دارویی در نظر گرفته است (Danaei et al.,2019: 1984-2005 )؛ ( Dizaji & van Bergeijk, 2013:721-736)؛ ( Madani et al., 2016).

اگرچه تحریم‌های کنونی علیه ایران، به‌طور خاص صادرات و واردات اقلام بشردوستانه و فرآورده‌‏های دارویی را ممنوع نمی‏کند؛ ولی بسیاری از فرایند‏های اداری و مقرراتی، ازجمله پیچیدگی مسیر‏های کنترل صادرات و واردات، عدم دسترسی بانک‏های ایران به سامانه بانکی بین‌المللی، کمبود ارز و عدم دسترسی به کشتیرانی و سایر خدمات تسهیلاتی تجارت دارو، صادرات و واردات دارو‏های حیاتی به ایران را دشوار ساخته‏اند (Butler, 2013:15-16)؛ (Dizaji, 2014:299-313)؛ (Madani, 2020: 1-12 ).

کمبودهای دارویی در ایران متنوع است و چندین طبقه درمانی و وضعیت بیماری را در برمی‌گیرد. ازجمله این موارد می‌توان به داروهای بیماران پیوند عضو، صرع، اختلالات خونی، هموفیلی، تالاسمی و حتی کمبود واکسن اشاره نمود  (Fotourehchi, 2019:5483-5501).

از طرف دیگر، عدم دسترسی به داروهای حیاتی و مواد اولیه آن‌ها منجر به ضعیف شدن صنعت داروسازی داخلی و هجوم داروهای تقلبی، نامرغوب و تاریخ منقضی، حتی با قیمت‏های بسیار بالا، به سامانه بهداشت و درمان ایران شده است (( Butler, 2013:15-16 (Moshir Panahi, 2020:7450)؛ ( Mirnezami et al., 2019).

سرکوب‌کننده‏های ایمنی دسته‏ای از داروها هستند که شدت پاسخ ایمنی را در بدن مهار یا کاهش می‏دهند. بیشتر این داروها برای این‌که بدن کم‌تر در مقابل عضو پیوندی مقاومت کند، استفاده می‏شوند. بااین‌حال، این داروها همچنین خطر عفونت، سرطان و عوارض جانبی خاص را در بیماران، افزایش می‌دهند. مراکز پیوند در سراسر جهان از پروتکل‏های متعدد سرکوب سامانه ایمنی استفاده می‏کنند. این داروها توانایی بدن را برای پس زدن عضو پیوندی کاهش می‌دهند (Sharifi et al., 2021).

 

 

 

  1. پیشینۀ پژوهش

حیدریان و همکاران در سال 2023 اثرات تحریم‌های اقتصادی و واردات کالا‌های واسطه‌ای و سرمایه‌ای در ایران را بررسی کردند.. آن‌ها نشان دادند که کاهش واردات کالا‌های سرمایه‌ای و واسطه‌ای در ایران، بیشتر به کشورهای ارائه‌کننده طرح تحریم بستگی دارد تا کشورهایی که طرح تحریم را ارائه نکرده‌اند (Heydarian et al., 2023).

سبحانیان و همکاران در سال 1403 به شناسایی و رتبه‏بندی عوامل مؤثر بر توسعه صادرات داروهای گیاهی در زمان تحریم‌ها پرداختند و دریافتند که هم‌اکنون و در زمان تحریم و مشکلات موجود در واردات برخی داروهای خاص، چه عواملی قادرند تا نقش مهمی در افزایش صادرات این دسته از داروها از ایران به سایر کشورها ایفا کنند (سبحانیان و ملازاده، 1403)

سبحانیان و همکاران در تحقیقی دیگر نشان دادند که تحریم‌ها بر روند درمان بیماران مبتلا به تالاسمی، تأثیر منفی داشته و این موضوع بر اقتصاد خانواده بیماران نیز تأثیرگذار بوده است (سبحانیان و همکاران، 1403).

مطالعه‏ای که فرهمند و زراعتکیش در سال 2019 پیرامون تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر حجم تجاری در بخش کشاورزی ایران و شرکای تجاری اتحادیه اروپا انجام دادند، نیز به این مطلب اشاره دارد که تحریم‌ها، بر بخش‏های مختلف اقتصاد ایران ازجمله تجارت کشاورزی تأثیر گذاشته است.در پاسخ به تحریم‌ها، بخش مدیریتی، تلاش درگرفتن تصمیم‏های مناسب برای کاهش آثار آن داشته است. طبق نتایج این تحقیق، تقویت بخش‏های منابع غیرنفتی و استفاده از منابع ایستا مانند دارایی‏های مازاد، از سیاست‏های ضروری برای کاهش آثار منفی تحریم‌ها هستند (Zeraatkish & Farahmand, 2019).

در مطالعه‌ای که در سال 2018 توسط کوکب سیاقی صورت گرفت، مروری سیستماتیک بر ارزیابی اثرات تحریم‌های اقتصادی بر حق سلامت ایرانیان انجام شد. این مطالعه نشان داد کشورهایی که تحریم‌های اقتصادی علیه ایران اعمال کرده‏اند، حق بهداشت ایرانیان را به حالت‌های مختلفی نقض کرده‏اند (Kokabisaghi, 2018).

در مطالعه دیگری که توسط خیراندیش و همکاران در سال 2018 درخصوص اثرات تحریم بر دسترسی به دارو‏های بیماری‏های غیرواگیردار انجام شده است، مشخص شد که تأثیر تحریم بر دارو‏ها، از الگوی خاصی پیروی نمی‏کند و برای بررسی این تأثیر، هر دارو باید به‌صورت جداگانه بررسی شود. در بخش داروسازی، تحریم‌های اقتصادی علاوه بر تأثیر بر اندازه اقتصاد، می‌تواند سایر نقاط ضعف، ازجمله سامانه ناکارآمد مدیریت در زنجیره تأمین، نقاط ضعف در سیاست‌گذاری و فرصت‌طلبی عمومی-خصوصی در تهیه دارو را نشان دهد. بنابراین از نتایج غیرمستقیم این مطالعه می‏توان گفت که با مدیریت مناسب و اعمال سیاست‏های صحیح، جلوی برخی از کمبود‏ها گرفته می‌شوند (Kheirandish et al., 2018).

چراغعلی و همکاران، مطالعه‏ای در سال 2013 پیرامون تأثیر تحریم‌ها بر بازار دارویی ایران انجام دادند. در نتایج این مطالعه ذکر شده است که با وجود آنکه ادعا می‌شود هدف در تحریم‌ها، رهبران سیاسی کشور‏های تحریم شده است; ولی این موضوع به تعداد زیادی از مردم آسیب وارد کرده و موجب سختی و معضل اقتصادی عمیق برای مردم عادی شده است Cheraghali, 2013)).

آجیلی و کشاورزی مقدم در تحقیقی در سال 1392 به بررسی تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر توسعۀ اقتصادی ایران پرداختند و نتیجه آن را ایجاد ساختار اقتصادی رانتی دانستند (آجیلی و کشاورزی مقدم، 1392).

یاوری و محسنی در تحقیقی در سال 1388 به بررسی تأثیر تحریم‌های مالی و تجاری بر اقتصاد ایران پرداختند. نتایج حاکی از آن بود که اثرات منفی تحریم‌های تجاری بر صادرات غیرنفتی ایران و واردات کالا‌های سرمایه‏ای، حساب شده بوده است (یاوری و محسنی، 1388).

محمدرضا اقارب پرست  در پژوهشی در سال 1387 به بررسی تحریم‌های اقتصادی علیه ایران پرداخت. نتایج نشان داد که سیاست تحریم آمریکا در این دوره شکست خورده است که می‏تواند ریشه عوامل بسیاری باشد. وی مهم‌ترین آن‌ها را در ماهیت، شیوه اعمال تحریم‌های یک‌جانبه و عدم درک صحیح از ماهیت جمهوری اسلامی در سیاست‏گذاری ارزشی دانست (اقارب پرست، 1387).

مورفی و همکاران در مطالعه‏ای در سال 2020 به بررسی تأثیر تحریم‌های اقتصادی  بر کشور ایران پرداختند. ایشان گزارش کردند که حداکثر تحریم‌های اقتصادی در زمان همه‏گیری ویروس کرونا در ایران بوده است و قیمت دارو ازجمله داروهای مربوط به بیماری عفونی و ویروسی هم با افزایش همراه بوده است ( Murphy et al., 2020).

شین در سال 2016 در مطالعه تحریم‌های اقتصادی و ارتباط آن با سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشورهای هدف، ادعا می‌کند که تحریم‌های اقتصادی، تأثیر منفی بر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در کشور دارد ( Shin et al., 2016).

با توجه به اهمیت تأثیر تحریم‌های اقتصادی از جنبه‏های مختلف و ازآنجاکه وضع تحریم‌های جدید و ایجاد کمبود‏های احتمالی گروهی از داروها، سبب ایجاد مشکلات فراوانی در روند درمان بیماران خواهد شد، بنابراین نیاز به انجام تحقیقات جدید در دسترسی به دارو‏های مختلف و تأثیر آن بر سلامت بیماران در زمان تحریم‌ها بسیار احساس می‏شود. بنابراین هدف از این مطالعه، بررسی تأثیر تحریم‌ها بر  کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بیماران و مشکلات ایجاد شده در روند درمان ایشان بود. همچنین، ارزیابی سیاست‏های مؤثر در کشور جهت مقابله با اثرات سوء ایجاد شده در این خصوص، از اهداف دیگر این تحقیق بود.

 

  1. روش‌شناسی پژوهش

این تحقیق از نظر هدف، از نوع کاربردی است و به لحاظ طبقه‏بندی بر مبنای روش، یک تحقیق توصیفی تحلیلی است.

جامعه آماری این تحقیق، شامل بیماران ثبت شده در داروخانه‏های اصلی و مرکزی شهر تهران، به‌همراه تعدادی از پزشکان متخصص نفرولوژیست و هپاتولوژیست شهر تهران هستند که جامعه‏ای نامحدود است.

روش نمونه‏گیری در این پژوهش، از نوع غیر تصادفی و در دسترس است و با توجه به نامحدود بودن جامعه آماری و به‌منظور برآورد حجم نمونه، از فرمول کوکران استفاده شده است.

با در نظر گرفتن سطح اطمینان 95 درصد و با پذیرش خطای 5 درصد و در نظر گرفتن انحراف معیار 5/0، تعداد نمونه مورد نیاز حداقل 384 نفر است. به‌منظور توزیع پرسش‌نامه در جامعه آماری در این پژوهش، بیماران داروخانه‏های اصلی و مرکزی شهر تهران که به دلایل اخلاقی امکان نام بردن از آن‌ها نیست و بیش از 3 سال از دارو‏های مورد نظر استفاده کرده‏اند، به‌عنوان نمونه‏های مورد بررسی در جامعه انتخاب شده‏اند. به این منظور تعداد 425 پرسش‌نامه بین بیماران توزیع شد که 410 پرسش‌نامه دارای اطلاعات کامل بود و برای تحلیل، مورد استفاده  قرار گرفت. همچنین با بهره‏گیری از روش دلفی بین 16 نفر از پزشکان متخصص نفرولوژیست و هپاتولوژیست شهر تهران پرسش‌نامه دیگری توزیع شده و از نظرات تخصصی آن‌ها نیز استفاده شد.

در این تحقیق، جهت نگارش پیشینۀ پژوهش از روش مطالعه کتابخانه‏ای، بررسی اسناد و مدارک و برای گردآوری داده‏های آماری از پرسش‌نامه استفاده شده است.

همچنین به‌منظور گردآوری داده‏ها، از پرسش‌نامه استفاده شده است. پرسش‌نامه پزشکان متشکل از 12 و بیماران 15 سؤال بود که به سنجش متغیر‏ها و ابعاد مهم پژوهش پرداخته است. طیف به‌کاررفته در این پژوهش، طیف لیکرت است که به شکل نظرسنجی از کاملا مخالفم(خیلی کم)، مخالفم(کم)، نظری ندارم (متوسط)، موافقم (زیاد) و کاملا موافقم (خیلی زیاد) انجام و نمرات به ترتیب 1 تا 5 به آن‌ها اختصاص داده شد. همچنین، در پرسش‌نامه پزشکان و بیماران، میزان دسترسی، قیمت دارو و تحریم به‌عنوان متغیر‌های مستقل انتخاب و به ترتیب دارای 4 و 5 سؤال در هر قسمت بود.

  • روایی

برای بررسی اعتبار پرسش‌نامه مورد استفاده و اطمینان از این‌که سؤالات طرح شده دقیقا مفهوم مورد نظر را اندازه می‏گیرند، از نظرات خبرگان امر استفاده شد. بعد از طراحی و انتخاب سؤالات پرسش‌نامه، به 10 نفر از خبرگان و متخصصین دارویی این سؤالات داده شد تا پاسخ دهند. سپس امتیاز کلیه سؤالات هر دو پرسش‌نامه  مطابق با فرمول CVR  محاسبه و در نهایت 15 سؤال در پرسش‌نامه بیماران و 12 سؤال در پرسش‌نامه پزشکان امتیاز بالا‌تر از  62/0 را کسب کردند و به‌عنوان سؤالات نهایی انتخاب شدند (جدول 1) (Lawshe, 1975).

جدول 1: جدول تصمیم‏گیری در مورد (Lawshe, 1975) CVR

تعداد افراد پنل متخصصان

حداقل مقدار روایی

5

99/0

6

99/0

7

99/0

8

85/0

9

78/0

10

62/0

15

49/0

20

42/0

25

37/0

30

33/0

40

29/0

 

  • پایایی

جهت سنجش سازگاری درونی گویه‏ها، باید به شاخص‏هایی مانند ضریب آلفای کرونباخ توجه نمود. ضریب آلفای کرونباخ بین 0 و 1 نوسان دارد که براساس آن، هر چه مقدار این ضریب به 1 نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهنده‏ی همسازی بیشتر گویه‏های یک مقیاس است. درصورتی‌که ضریب آلفای کرونباخ، کم‌تر از 5/0 باشد، غیرقابل قبول، اگر بین 5/0 تا 6/0 باشد، متوسط و اگر بین 6/0 تا 8/0 باشد، سازگاری درونی خوب و درصورتی‌که بیشتر از 8/0 باشد، سازگاری درونی بسیار خوب است. این فاکتور برای سؤالات پرسش‌نامه بیماران، 797/0 و پزشکان، 774/0 به دست آمد که نشان‌دهنده پایایی خوب هر دو پرسش‌نامه است.

 

  • روش تجزیه‌وتحلیل داده‏ها

داده‏ها بعد از جمع‌آوری، وارد نرم‌افزار SPSS شده و سپس داده‏های کمی به‌صورت میانگین و انحراف معیار و داده‏های کیفی به‌صورت فراوانی نشان داده شدند. بعد از بررسی توزیع نرمال داده‌ها، تجزیه‌وتحلیل آن‏ها با تست‏های مناسب آماری انجام گرفت. به‌منظور آزمون فرضیه‏ها در بخش پرسش‌نامه پزشکان، از آزمون‏های ناپارامتریک و روش دلفی استفاده شد. تحلیل داده‏ها شامل دو بخش توصیفی و استنباطی است. در بخش توصیفی به ارائه درصد فراوانی متغیر‌های دموگرافیک و در بخش استنباطی، جهت تحلیل متغیر‌های اصلی، آزمون تی تست در نرم‌افزارSPSS  مورد تحلیل قرار گرفت.

 

  1. یافته‏های پژوهش

3-1. متغیر‌های جمعیت‌شناختی پزشکان

نمودار‌های زیر توزیع فراوانی متغیر‌های جنسیت، سن، تخصص و نوع داروهای سرکوب‌کننده ایمنی تجویزشده توسط پزشکان  را نشان می‌دهد (شکل 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1: متغیر‌های جمعیت‌شناختی پزشکان

3-2. آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان براساس جدول 2 به‌صورت خلاصه بیان شده است.

جدول 2: آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

پاسخ اکثریت

سؤالات

ردیف

مخالف

موافق

*

 

بیشتر دارو‏های تولید داخل تجویز می‏کنم.

1

 

*

در صورت نبود دارو‏های خارجی برای بیمارانم داروی ایرانی تجویز می‏کنم.

2

 

*

باید رژیم دارویی بیمارانم را براساس کمبود‏های دارویی تغییر دهم.

3

 

*

کمبود دارو‏های مصرفی بیمارانم روی روند درمان آن‌ها تأثیر گذاشته است.

4

 

*

هزینه درمان بیماران در سال‏های اخیر افزایش داشته است.

5

 

*

با توجه به شرایط اقتصادی بیمار ناچار به تجویز داروی جایگزین هستم.

6

 

*

افزایش یا نوسان قیمت دارو رژیم درمانی بیماران را تحت تأثیر قرار می‏دهد.

7

 

*

افزایش هزینه دارو‏های مصرفی بیماران بر روند درمان آن‌ها و اثربخشی بالینی تأثیر گذاشته است.

8

 

*

دسترسی به دارو‏های تولید خارج بعد از تحریم‏ها کاهش یافته است.

9

*

 

به علت تحریم‏ها دارو‏های تولید داخل بهبود کیفیت داشته و جواب‌گوی نیاز بیماران است.

10

 

*

تأثیرات مختلف تحریم‏های اقتصادی را باید در رژیم درمانی بیماران در نظر بگیرم.

11

 

*

تحریم‏های اقتصادی از راه‏های مختلف روی روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

12

 

در ارتباط با تأثیر تحریم‏ها بر روند درمان بیماران، پزشکان موارد زیر را ذکر کردند:

پایدار نبودن تأمین یک دارو در بازار دارویی، بزرگ‌ترین ضربه را به بیماران وارد می‌کند.

یکی از اثرات قابل‌توجه تحریم‌های اقتصادی، متحمل شدن هزینه بیشتر بر بیماران است.

باید تمام مردم دنیا بدون درگیری‏های سیاسی از داروهای با کیفیت استفاده کنند.

 

3-3. آمار استنباطی مربوط به پرسش‌نامه پزشکان

به‌منظور آزمون فرضیه‏ها در بخش پرسش‌نامه پزشکان، از آزمون‏های ناپارامتریک و روش دلفی استفاده شد. در این آزمون، ضریب کندال نشان داد که دو مؤلفه مورد بررسی کمبود دارو و روند درمان با یکدیگر هم‌خوانی و هم‌بستگی متوسطی دارند. جدول (3) ، نتایج آزمون دلفی و آماره‌های آن را نشان می‏دهد. ازهمین‌رو، آزمون دلفی معنی‏دار بوده و ضریب کندال با میزان 51/0 بین محدوده  5/0 تا 6/0 و در سطح متوسط معنی‏داری قرار دارد. با توجه به این آزمون می‏توان گفت که براساس نتایج حاصله از جامعه آماری پزشکان، کمبود دارو و عدم دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی ناشی از تحریم‌های اقتصادی، بر روند درمان این بیماران تأثیر گذاشته و این روند را دچار اختلال نموده است.

جدول 3: آزمون دلفی برای پرسش‌نامه پزشکان

اعتبارسنجی

سؤالات

میانگین

سؤال1: بیشتر دارو‏های تولید داخل تجویز می‏کنم.

22/3

سؤال2: در صورت نبود دارو‏های خارجی برای بیمارانم داروی ایرانی تجویز می‏کنم.

25/6

سؤال3: باید رژیم دارویی بیمارانم را براساس کمبود‏های دارویی تغییر دهم.

88/6

سؤال4: کمبود دارو‏های مصرفی بیمارانم روی روند درمان آن‌ها تأثیر گذاشته است.

97/7

سؤال5: هزینه درمان بیماران در سال‏های اخیر افزایش داشته است.

۱۰

سؤال6: با توجه به شرایط اقتصادی بیمار ناچار به تجویز داروی جایگزین هستم.

91/7

سؤال7: افزایش یا نوسان قیمت دارو رژیم درمانی بیماران را تحت تأثیر قرار می‏دهد.

56/8

سؤال8: افزایش هزینه دارو‏های مصرفی بیماران بر روند درمان آن‌ها و اثربخشی بالینی تأثیر گذاشته است.

84/8

سؤال9: دسترسی به دارو‏های تولید خارج بعد از تحریم‏ها کاهش یافته است.

03/9

سؤال10: به علت تحریم‏ها دارو‏های تولید داخل بهبود کیفیت داشته و جوابگوی نیاز بیماران است.

25/2

سؤال11: تأثیرات مختلف تحریم‏های اقتصادی را باید در رژیم درمانی بیماران در نظر بگیرم.

84/7

سؤال12: تحریم‏های اقتصادی از راه‏های مختلف روی روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

56/8

 

آماره‏های آزمون دلفی

16

تعداد

513/0

Kendall's Wa

526/98

Chi-Square

12

درجه آزادی (df)

000/0

معنی‏داری(Sig.)

 

 

 

3-4. آزمون فرضیه‏ها درخصوص پرسش‌نامه پزشکان

در ابتدا و به‌منظور هماهنگی سؤالات پرسش‌نامه با مؤلفه‏های تحقیق، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد که تمامی سؤالات، معنی‏دار بوده و با مؤلفه‏های تحقیق هم‌خوانی دارند (05/0>P)  (جدول 4).

جدول 4: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای سؤالات پرسش‌نامه پزشکان

آزمون تی تست تک نمونه‌ای

 

مقادیر آزمون

t

df

Sig.

(2-tailed)

تفاوت میانگین

فاصله اطمینان

کم‌تر

سؤال1: بیشتر دارو‏های تولید داخل تجویز می‏کنم.

۱۰٫۲۴۷

۱۵

000/0

۲٫۶۲۵

۲٫۰۸

سؤال2: در صورت نبود دارو‏های خارجی برای بیمارانم داروی ایرانی تجویز می‏کنم.

۲۰٫۳۳۳

۱۵

000/0

۳٫۸۱۳

۳٫۴۱

سؤال3: باید رژیم دارویی بیمارانم را براساس کمبود‏های دارویی تغییر دهم.

۳۶٫۷۲۱

۱۵

000/0

۴٫۰۶۳

۳٫۸۳

سؤال4: کمبود دارو‏های مصرفی بیمارانم روی روند درمان آن‌ها تأثیر گذاشته است.

۳۶٫۰۳۴

۱۵

000/0

۴٫۳۱۳

۴٫۰۶

سؤال5: هزینه درمان بیماران در سال‏های اخیر افزایش داشته است.

۳۹٫۱۶۷

۱۵

000/0

۴٫۶۸۸

۴٫۴۳

سؤال6: با توجه به شرایط اقتصادی بیمار ناچار به تجویز داروی جایگزین هستم.

۲۴٫۸۸۵

۱۵

000/0

۴٫۲۵

۳٫۸۹

سؤال7: افزایش یا نوسان قیمت دارو رژیم درمانی بیماران را تحت تأثیر قرار می‏دهد.

۲۴٫۳۴۶

۱۵

000/0

۴٫۳۷۵

۳٫۹۹

سؤال8: افزایش هزینه دارو‏های مصرفی بیماران بر روند درمان آن‌ها و اثربخشی بالینی تأثیر گذاشته است.

۲۴٫۴۰۱

۱۵

000/0

۴٫۴۳۸

۴٫۰۵

سؤال9: دسترسی به دارو‏های تولید خارج بعد از تحریم‏ها کاهش یافته است.

۲۱٫۸۰۷

۱۵

000/0

۴٫۴۳۸

۴

سؤال10: به علت تحریم‏ها دارو‏های تولید داخل بهبود کیفیت داشته و جوابگوی نیاز بیماران است.

۹

۱۵

000/0

۲٫۲۵

۱٫۷۲

سؤال11: تأثیرات مختلف تحریم‏های اقتصادی را باید در رژیم درمانی بیماران در نظر بگیرم.

۲۹٫۴۴۵

۱۵

000/0

۴٫۲۵

۳٫۹۴

سؤال12: تحریم‏های اقتصادی از راه‏های مختلف روی روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

۲۸٫۲۶۵

۱۵

000/0

۴٫۳۷۵

۴٫۰۵

به‌منظور انجام آزمون فرضیه‏های تحقیق دو متغیر دسترسی به دارو و روند درمان، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. جدول (5)، آمار توصیفی این دو متغیر را نشان می‏دهد.

جدول 5: آمار توصیفی متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه پزشکان

آمار تک نمونه‌ای

متغیر

N

میانگین

انحراف معیار

خطای استاندارد میانگین

دسترسی.دارو

۱۶

۱۹٫۱۸۷۵

۲٫۰۰۷۲۸

۰٫۵۰۱۸۲

روند درمان

۱۶

۲۸٫۶۸۷۵

۲٫۵۷۴۷۲

۰٫۶۴۳۶۸

جدول 6: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه پزشکان

متغیر

مقادیر آزمون

t

df

Sig٫

(2-tailed)

تفاوت میانگین

فاصله اطمینان

پایین

بالا

دسترسی.دارو

۳۸٫۲۳۶

۱۵

000/0

۱۹٫۱۸۷۵

۱۸٫۱۱۷۹

۲۰٫۲۵۷۱

روند درمان

۴۴٫۵۶۸

۱۵

000/0

۲۸٫۶۸۷۵

۲۷٫۳۱۵۵

۳۰٫۰۵۹۵

 

فرضیه اول: تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

بررسی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه نشان داد که از نظر پزشکان مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. مقادیر t بزرگ‌تر از 96/1 بوده و سطح معنی‏داری از 05/0کمتر است; بنابراین فرضیه اول تحقیق پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

فرضیه دوم: تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

نتایج حاصله از مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی از راه‏های مختلفی بر رژیم درمانی بیماران تأثیرگذار است که یکی از این راه‏ها، کاهش دسترسی و کمبود دارو است. درنتیجه این اختلال در دسترسی دارو ازجمله داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، روند درمان بیماران نیز تأثیر پذیرفته است. بنابراین فرضیه دوم تحقیق نیز پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که براساس نظر پزشکان مورد مطالعه، تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

 

3-5. نتایج مربوط به پرسش‌نامه بیماران

3-5-1. نتایج متغیر‌های جمعیت‌شناسی بیماران

نمودار‌های زیر، توزیع فراوانی متغیر جنسیت، وضعیت تأهل، مدرک تحصیلی، محدوده سنی، درآمد ماهانه، هزینه‌های درمانی سالانه، وضعیت پوشش بیمه‏ای، نام بیمه‌های درمانی، نام داروهای مصرفی، تعداد بستری و تعداد روز ماندن در بیمارستان در هر بار بستری در بین بیماران مورد مطالعه را نشان می‏دهد (شکل 2).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 2: نتایج متغیر‌های جمعیت‌شناسی بیماران

 

3-5-2. آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران

آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران براساس جدول (7) و به‌صورت خلاصه بیان شده است.

جدول 7: آمار توصیفی پاسخ به سؤالات پرسش‌نامه بیماران

پاسخ اکثریت

سؤالات

ردیف

مخالف

موافق

*

 

تهیه داروهای من به سهولت امکان‌پذیر است.

1

*

 

اکثر داروخانه‏های محل زندگی‌ام داروهای مورد نیاز من را دارند.

2

 

*

برای تهیه داروهای مورد نیاز لازم است به بیش از دو داروخانه در شهر محل زندگی‌ام رجوع کنم.

3

*

 

برای تهیه داروهای مصرفی‌ام نیاز است به داروخانه‏های شهر‏های دیگر رجوع کنم.

4

 

*

به علت کمبود داروهای مصرفی‌ام مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

5

*

 

برای هزینه‏های درمانم نگرانی ندارم.

6

 

*

اغلب دارو‏های مصرفی‌ام تحت پوشش بیمه قرار دارند.

7

 

*

داروهای مصرفی‌ام در سال‏های اخیر افزایش قیمت داشته است.

8

 

*

به علت افزایش قیمت داروهایم مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

9

 

*

تهیه دارو بیشترین هزینه درمانی‌ام را به خود اختصاص می‏دهد.

10

 

*

به علت تحریم‏ها نگران کمبود داروهای خود هستم.

11

 

*

از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ تهیه دارو‏های مصرفی‌ام سخت‏تر شده است.

12

 

*

از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ هزینه بیشتری برای تهیه داروهای مصرفی‌ام می‏پردازم.

13

 

*

شرایط ایجاد شده برای تهیه دارو ناشی از تحریم‏ها بر روند درمان من تأثیر گذاشته است.

14

 

*

به علت تحریم‏ها مجبور به تهیه دارو از مکان‌هایی غیر از داروخانه‏های رسمی سطح شهر شده‏ام.

15

با توجه به پاسخ‌های دریافتی، می‏توان نتیجه گرفت که تحریم‌های اقتصادی، منجر به افزایش قیمت داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و تحمیل هزینه‏های بیشتری بر بیماران شده است. همچنین این موضوع بر دسترسی داروها نیز تأثیر گذاشته و بیماران نگران تهیه داروهای خود بوده و به‌دلیل افزایش قیمت، ناچار به جایگزینی آن‌ها هستند. در نهایت نیز، موضوعات فوق منجر به تأثیر بر روند درمان بیماران شده‏ است.

 

3-5-3. آمار استنباطی و آزمون فرضیه مربوط به پرسش‌نامه بیماران

در ابتدا و به‌منظور هماهنگی سؤالات پرسش‌نامه با مؤلفه‏های تحقیق، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. نتایج این آزمون نشان داد که تمامی سؤالات، معنی‏دار بوده و با مؤلفه‏های تحقیق هم‌خوانی دارند (05/0>P)  (جدول 8 و 9).

 

 

جدول 8: آزمون تی تست تک نمونه‌ای سؤالات پرسش‌نامه بیماران

سؤالات

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

خطای استاندارد

سؤال1: تهیه داروهای من به سهولت امکان‌پذیر است.

۴۱۰

۲٫۹۳

۱٫۲۳۱

۰٫۰۶۱

سؤال2: اکثر داروخانه‏های محل زندگیم داروهای مورد نیاز من را دارند٫

۴۱۰

۲٫۸۴

۱٫۲۱۱

۰٫۰۶

سؤال3: برای تهیه داروهای مورد نیاز لازم است به بیش از دو داروخانه در شهر محل زندگی‌ام رجوع کنم.

۴۱۰

۳٫۵۷

۱٫۰۵۲

۰٫۰۵۲

سؤال4: برای تهیه داروهای مصرفی‌ام نیاز است به داروخانه‏های شهر‏های دیگر رجوع کنم.

۴۱۰

۳٫۰۱

۱٫۰۹۸

۰٫۰۵۴

سؤال5: به علت کمبود داروهای مصرفی‌ام مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

۴۱۰

۳٫۲۸

۱٫۰۹۶

۰٫۰۵۴

سؤال6: برای هزینه‏های درمانم نگرانی ندارم.

۴۱۰

۲٫۶۱

۱٫۱۰۲

۰٫۰۵۴

سؤال7: اغلب دارو‏های مصرفی‌ام تحت پوشش بیمه قرار دارند.

۴۱۰

۳٫۱۱

۱٫۱۴۴

۰٫۰۵۶

سؤال8: داروهای مصرفی‌ام در سال‏های ا2 افزایش قیمت داشته است.

۴۱۰

۳٫۸۸

۱٫۱۰۲

۰٫۰۵۴

سؤال9: به علت افزایش قیمت داروهایم مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

۴۱۰

۳٫۴۲

۱٫۰۴۴

۰٫۰۵۲

سؤال10: تهیه دارو بیشترین هزینه درمانی‌ام را به خود اختصاص می‏دهد.

۴۱۰

۳٫۵

۱٫۱

۰٫۰۵۴

سؤال11: به علت تحریم‏ها نگران کمبود داروهای خود هستم.

۴۱۰

۳٫۸۱

۱٫۱۳۸

۰٫۰۵۶

سؤال12: از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ تهیه دارو‏های مصرفی‌ام سخت‏تر شده است.

۴۱۰

۳٫۹۲

۱٫۰۳۱

۰٫۰۵۱

سؤال13: از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ هزینه بیشتری برای تهیه داروهای مصرفی‌ام می‏پردازم.

۴۱۰

۳٫۹۳

۱٫۰۶۷

۰٫۰۵۳

سؤال14: شرایط ایجاد شده برای تهیه دارو ناشی از تحریم‏ها بر روند درمان من تأثیر گذاشته است.

۴۱۰

۳٫۵۳

۱٫۱۰۳

۰٫۰۵۴

سؤال15: به علت تحریم‏ها مجبور به تهیه دارو از مکان‌هایی غیر از داروخانه‏های رسمی سطح شهر شده‏ام.

۴۱۰

۳٫۴

۱٫۱۲۲

۰٫۰۵۵

 

 

 

 

جدول 9: نتایج آزمون تک نمونه‌ای پرسش‌نامه بیماران

آزمون تک نمونه‌ای

 

مقادیر آزمون

t

df

Sig.

(2-tailed)

تفاوت میانگین

فاصله اطمینان

پایین

سؤال1: تهیه داروهای من به سهولت امکان‌پذیر است.

۴۸٫۱۴۲

۴۰۹

000/0

۲٫۹۲۷

۲٫۸۱

سؤال2: اکثر داروخانه‏های محل زندگیم داروهای مورد نیاز من را دارند.

۴۷٫۴۱۹

۴۰۹

000/0

۲٫۸۳۷

۲٫۷۲

سؤال3: برای تهیه داروهای مورد نیاز لازم است به بیش از دو داروخانه در شهر محل زندگی‌ام رجوع کنم.

۶۸٫۸۰۱

۴۰۹

000/0

۳٫۵۷۳

۳٫۴۷

سؤال4: برای تهیه داروهای مصرفی‌ام نیاز است به داروخانه‏های شهر‏های دیگر رجوع کنم.

۵۵٫۴۶۵

۴۰۹

000/0

۳٫۰۰۷

۲٫۹

سؤال5: به علت کمبود داروهای مصرفی‌ام مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

۶۰٫۶۵۹

۴۰۹

000/0

۳٫۲۸۳

۳٫۱۸

سؤال6: برای هزینه‏های درمانم نگرانی ندارم.

۴۸٫۰۲۲

۴۰۹

000/0

۲٫۶۱۵

۲٫۵۱

سؤال7: اغلب دارو‏های مصرفی‌ام تحت پوشش بیمه قرار دارند.

۵۵٫۱۰۷

۴۰۹

000/0

۳٫۱۱۲

۳

سؤال8: داروهای مصرفی‌ام در سال‏های ا2 افزایش قیمت داشته است.

۷۱٫۳۶۸

۴۰۹

000/0

۳٫۸۸۳

۳٫۷۸

سؤال9: به علت افزایش قیمت داروهایم مجبور به استفاده از داروهای جایگزین شده‏ام.

۶۶٫۳۵۳

۴۰۹

000/0

۳٫۴۲۲

۳٫۳۲

سؤال10: تهیه دارو بیشترین هزینه درمانی‌ام را به خود اختصاص می‏دهد.

۶۴٫۳۶۳

۴۰۹

000/0

۳٫۴۹۵

۳٫۳۹

سؤال11: به علت تحریم‏ها نگران کمبود داروهای خود هستم.

۶۷٫۷۳۷

۴۰۹

000/0

۳٫۸۰۷

۳٫۷

سؤال12: از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ تهیه دارو‏های مصرفی‌ام سخت‏تر شده است.

۷۷٫۰۸۲

۴۰۹

000/0

۳٫۹۲۴

۳٫۸۲

سؤال13: از زمان تشدید تحریم‏ها از سال ٢٠١٧ هزینه بیشتری برای تهیه داروهای مصرفی‌ام می‏پردازم.

۷۴٫۵۰۶

۴۰۹

000/0

۳٫۹۲۷

۳٫۸۲

سؤال14: شرایط ایجاد شده برای تهیه دارو ناشی از تحریم‏ها بر روند درمان من تأثیر گذاشته است.

۶۴٫۸۵۱

۴۰۹

000/0

۳٫۵۳۴

۳٫۴۳

سؤال15: به علت تحریم‏ها مجبور به تهیه دارو از مکان‌هایی غیر از داروخانه‏های رسمی سطح شهر شده‏ام.

۶۱٫۴۵۳

۴۰۹

000/0

۳٫۴۰۵

۳٫۳

 

 

3-5-4. آزمون فرضیه‏های پرسش‌نامه بیماران

به‌منظور انجام آزمون فرضیه‏های تحقیق دو متغیر دسترسی به دارو و روند درمان، از آزمون تی تست تک نمونه‏ای استفاده شد. جدول (10)، آمار توصیفی و جدول (11)، نتایج آزمون این دو متغیر را نشان می‏دهد.

جدول 10: آمار توصیفی متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه بیماران

متغیر

تعداد

میانگین

انحراف استاندارد

خطای استاندارد

دسترسی دارو

۴۱۰

۲۲٫۸۵۶۱

۴٫۱۴۴۲۵

۰٫۲۰۴۶۷

روند درمان

۴۱۰

۲۷٫۸۹۵۱

۵٫۱۲۹۷۳

۰٫۲۵۳۳۴

 

جدول 11: نتایج آزمون تی تست تک نمونه‏ای متغیر‌های دسترسی دارو و روند درمان در پرسش‌نامه بیماران

 

مقادیر آزمون

t

df

Sig.

(2-tailed)

تفاوت میانگین

فاصله اطمینان

پایین

بالا

دسترسی.دارو

۱۱۱٫۶۷۳

۴۰۹

000/0

۲۲٫۸۵۶۱

۲۲٫۴۵۳۸

۲۳٫۲۵۸۴

روند درمان

۱۱۰٫۱۱

۴۰۹

000/0

۲۷٫۸۹۵۱۲

۲۷٫۳۹۷۱

۲۸٫۳۹۳۱

 

فرضیه اول: تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

با توجه به بررسی پاسخ سؤالات پرسش‌نامه بیماران، بررسی‏های آماری و با توجه به 05/0>P، نشان داده شد که از نظر بیماران مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. بنابراین فرضیه اول تحقیق پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که تحریم‌های اقتصادی باعث کاهش دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی شده است.

فرضیه دوم: تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی بر روند درمان بیماران تأثیر گذاشته است.

نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی از طریق افزایش قیمت داروها، کمبود دارو، دسترسی سخت دارو و افزایش هزینه‏های درمانی، منجر به تأثیر و اختلال بر روند درمان بیماران شده است. بنابراین فرضیه دوم تحقیق نیز پذیرفته می‏شود و می‏توان گفت که براساس نظر بیماران مورد مطالعه، تأثیر تحریم‌ها بر دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی، بر روند درمان بیماران مؤثر بوده است.

 

  1. نتیجه‌گیری و پیشنهاد

دسترسی به دارو یکی از اهداف اصلی تمام سامانه‏های سلامت است. کشور‏های بسیاری با چالش‏های مهمی در تأمین دارو به‌خصوص برای بیماری‏های نادر روبه‌رو هستند. وقتی صحبت از سیاست‏گذاری در بخش دارویی می‏شود، درواقع تمامی حوزه‏های تأثیرگذار بر مصرف دارو توسط بیماران، با هدف ارتقای سلامت مدِنظر قرار می‌گیرند که از آن جمله می‌توان حوزه‏هایی مانند تولید دارو(صنعت داروسازی)، واردات دارو (شرکت‏های وارداتی)، توزیع دارو (شرکت‏های پخش دارو)، تأمین مالی دارو (بودجه‏های دولتی، بیمه‏های درمانی دولتی و خصوصی)، ارائه دارو و خدمات دارویی (داروخانه‏های خصوصی، دولتی، بیمارستانی) و دیگر بخش‏هایی که با این حوزه‌ها در ارتباط هستند، را نام برد  (Moret, 2014).

براساس چهارچوب معرفی شده توسط WHO، چهار عامل وجود دارد که بر دسترسی به دارو تأثیر می‌گذارند: انتخاب و استفاده منطقی داروها، قیمت‌های مقرون ‌به‌صرفه، تأمین مالی پایدار و سیستم‌های سلامت و تأمین قابل اعتماد. تحریم‌های اقتصادی می‌توانند بر اندازه یک اقتصاد تأثیر گذاشته و از طریق محدود کردن فعالیت‌های واردات و صادرات و ایجاد مشکل در مبادلات مالی، منجر به رکود شوند. درنتیجه، کشورهای تحت تحریم اقتصادی با کمبود منابع در حوزه‌های مختلف ازجمله سلامت مواجه خواهند شد. اگرچه صنعت داروسازی داخلی، بخش زیادی از داروهای بیماری‌های غیرواگیر را تولید می‌کند؛ اما به‌دلیل رشد جمعیت در سال‌های اخیر، همچنان به داروها و مواد اولیه وارداتی آن‌ها وابسته است و محدودیت‌های واردات، باعث ایجاد مشکلاتی برای بخش سلامت در تضمین یک سامانه عرضه پایدار می‏شود (Shahabi et al., 2015).

نتایج مطالعه کنونی نشان داد که تحریم‌های اقتصادی منجر به کمبود داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و درنتیجه تأثیر بر روند درمان بیماران شده است که با مطالعه اسلامی تبار در سال1398 درخصوص داروهای وارداتی مشابه بود (اسلامی تبار و لامع، 1398).

همچنین نتایج این پژوهش نشان داد که تحریم‌ها، اثرات قابل توجهی بر دسترسی بیماران به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی داشتند که با نتایج به‌دست‌آمده از مطالعه خالقی نژاد در سال 1402 درخصوص اثرات تحریم‌ها بر دسترسی به داروهایی برای درمان سرطان، مطابقت داشت (خالقی نژاد، 1402).

یافته دیگر مطالعه حاضر نشان داد که تحریم‌های اقتصادی منجر به افزایش هزینه‏های درمانی بیماران شده است که با پژوهش انجام شده توسط ثمین و همکاران در سال 1398 درخصوص استرس تجربه شده بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس (MS) در زمینۀ هزینه داروهای مورد نیاز، مشابه بود (ثمین و اخلاقی کوهپایی، 1398).

در کلیه این مطالعات و تحقیقات مشابه در این خصوص، نشان داده شده که نگرانی درخصوص در دسترس نبودن دارو، عدم تأمین و خرید داروی برند بین‌المللی، مشکلات مالی در تأمین دارو، نگرانی درخصوص جایگزینی داروهای برند با داروهای ارزان‌تر و عدم تمایل به ادامه درمان به‌دلیل بار اقتصادی داروها، ازجمله عواملی هستند که در زمان تحریم‌ها، استرس و سختی بیشتری بر بیماران تحمیل می‌کنند که این موضوع نیز هم‌سو با نتیجه تحقیق حاضر بود.

براساس نتایج مطالعات قبلی اشاره شده درخصوص تأثیرات تحریم‌ها بر سلامت دارویی بیماران، در مطالعه حاضر نیز نشان داده شد که بین تحریم‌های اقتصادی با دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و روند درمان بیماران رابطه مثبت و معنی‏داری وجود دارد. تحریم‌های اقتصادی از طریق افزایش قیمت داروها، کمبود دارو، دسترسی سخت به دارو و افزایش هزینه‏های درمانی منجر به تأثیر و اختلال بر روند درمان بیماران شده است. از نظر بیماران مورد مطالعه، تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی به داروهای سرکوب‌کننده سامانه ایمنی تأثیر گذاشته و منجر به کمبود این داروها شده است. همچنین براساس نتایج این تحقیق می‌توان گفت که تحریم‌ها، اثرات مختلفی را بر رژیم درمانی و بالینی بیماران نیز داشته است و پزشک متخصص باید تأثیرات مختلف تحریم‏های اقتصادی را در رژیم درمانی بیماران در نظر گیرد.

 

4-1. پیشنهادهای پژوهش

با توجه به نتایج تحقیق حاضر موارد زیر جهت تحقیقات آتی پیشنهاد می‏شود:

  • بررسی اثرات تحریم‌های اقتصادی بر عوامل اقتصادی، کیفیت زندگی و شاخص‏های اجتماعی بیماران خاص؛
  • بررسی مروری اثرات تحریم‌های اقتصادی بر میزان دسترسی بیماران سرطانی به دارو‏های مربوطه.

مراجع

فهرست منابع
اسلامی تبار، شهریار؛ لامع، احسان (1398)، آثار تحریم‌ها بر صنعت دارو براساس اسناد و موازین بین‌المللی، کنفرانس بین‌المللی اقتصاد جهانی و تحریم‌ها، تهران.
اقارب پرست، محمدرضا (1387)، تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه ایران: آیا تحریم تأثیرگذار است؟ نشریه ره‌آورد سیاسی، پیاپی 19.
آجیلی، هادی؛ کشاورز مقدم، الهام (1392)، تأثیر تحریم‌های بین‌المللی بر توسعۀ اقتصادی ایران، راهبرد توسعه، شماره 36 .
ثمین، طاهره؛ اخلاقی کوهپایی، حسین (1398)، پیش‌بینی امید به زندگی بر مبنای کیفیت زندگی، استرس ادراک شده و خستگی در بیماران مبتلا به مالتیپل اسکلروزیس (MS). روان‌شناسی سلامت، 8(1).
خالقی نژاد، مریم (1402)، تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر زندگی بیماران سرطانی ایران. مطالعات خاورمیانه، دوره 30، شماره 1.
سبحانیان، سید علی؛ ملازاده، محدثه (1403). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر توسعه صادرات غیرنفتی در ایران (مورد مطالعه: صادرات داروهای گیاهی توسط شرکت‏های تولیدکننده دارو). پذیرش شده در  فصلنامه آماد و فناوری دفاعی.
سبحانیان، سید علی، ناصحی‌پور، محسن؛ حسینی غنچه، سید جلال‌الدین (1403)، بررسی تأثیر تحریم‌های اقتصادی بر کمبود مقطعی داروهای بیماران تالاسمی و پیامدهای آن در روند درمان، پنجمین کنفرانس بین‌المللی و هشتمین همایش ملی مدیریت، روان‌شناسی و علوم رفتاری.
یاوری، کاظم؛ محسنی، رضا (1388)، آثار تحریم‌های تجاری و مالی بر اقتصاد ایران: تجزیه‌وتحلیل تاریخی، مجلس و پژوهش، سال شانزدهم، بهار و تابستان، شماره 61.
 
 
 
 
 
 
References
Baradaran-Seyed, Z., & Majdzadeh, R. (2013). Economic sanctions strangle Iranians’ health, not just drug supply. The Lancet, 11;381(9878):1626.
Butler, D. (2013). Iran hit by drug shortage. Nature, 504(7478), 15–16.
Cheraghali, A. M. (2013). Impacts of international sanctions on Iranian pharmaceutical market. DARU Journal of Pharmaceutical Sciences, 21, 1-3.
Danaei, G., Farzadfar, F., Kelishadi, R., Rashidian, A. (2019). Iran in transition. Lancet, 11;393(10184):1984-2005.
Dizaji, S. F., & van Bergeijk, P. A. G. (2013). Potential early phase success and ultimate failure of economic sanctions. Journal of Peace Research, 50(6), 721–736.
Dizaji, S. F. (2014). The effects of oil shocks on government expenditures and government revenues nexus (with an application to Iran’s sanctions). Economic Modelling, 40, 299–313.
Fotourehchi, Z. (2019). Are UN and US economic sanctions a cause or cure for the environment: empirical evidence from Iran. Environment, Development and Sustainability, 22, 5483-5501.
Heydarian, S., Pahlavani, M., & Mirjalili, S. H. (2023). Financial Sanctions and the Imports of Intermediate and Capital Goods in Iran: DID Method. International Journal of Business and Development Studies, 15(2), 101-134.
Joy Gordon, C. (2013). Crippling Iran: The UN Security Council and the Tactic of Deliberate Ambiguity. Georgetown Journal of International Law, 44(3), 973-1006.
Kokabisaghi, F. (2018). Assessment of the Effects of Economic Sanctions on Iranians’ Right to Health by Using Human Rights Impact Assessment Tool: A Systematic Review. International Journal of Health Policy and Management, 7(5), 374–393.
Kheirandish, M., Varahrami, V., Kebriaeezade, A., & Cheraghali, A. M. (2018). Impact of economic sanctions on access to noncommunicable diseases medicines in the Islamic Republic of Iran. Eastern Mediterranean Health Journal, 24(01), 42–51.
Lawshe, C. H. (1975). A Quantitative Approach to Content Validity. Phrsonnh Psychology, 28, 563-575.
Madani, K. (2020). How International Economic Sanctions Harm the Environment. Earth’s Future, 8(12), 1-12.
Madani, K., AghaKouchak, A., & Mirchi, A. (2016). Iran’s Socio-economic Drought: Challenges of a Water-Bankrupt Nation. Iranian Studies, 49(6), 997–1016.
Mirnezami, S. J., de Boer, C., & Bagheri, A. (2019). Groundwater governance and implementing the conservation policy: the case study of Rafsanjan Plain in Iran. Environment, Development and Sustainability, 22(8), 8183-8210.
Moret, E. S. (2014). Humanitarian impacts of economic sanctions on Iran and Syria. European Security, 24(1), 120–140.
Moshir Panahi, D., Kalantari, Z., Ghajarnia, N., Seifollahi-Aghmiuni, S., & Destouni, G. (2020). Variability and change in the hydro-climate and water resources of Iran over a recent 30-year period. Scientific Reports, 10(1), 7450.
Murphy, A., Abdi, Z., Harirchi, I., McKee, M., Ahmadnezhad, E. (2020). Economic sanctions and Iran's capacity to respond to COVID-19. Lancet Public Health, 5(5):e254.
Peksen, D. (2009). Better or Worse? The Effect of Economic Sanctions on Human Rights. Journal of Peace Research, 46(1), 59–77.
Shahabi, S., Fazlalizadeh, H., Stedman, J., Chuang, L., Shariftabrizi, A., & Ram, R. (2015). The impact of international economic sanctions on Iranian cancer healthcare. Health Policy, 119(10), 1309–1318.
Sharifi, A., Mirchi, A., Pirmoradian, R., Mirabbasi, R., Tourian, M. J., Haghighi, A. T., & Madani, K. (2021). Battling Water Limits to Growth: Lessons from Water Trends in the Central Plateau of Iran. Environmental Management, 68(1), 53–64.
Shin, G., Choi, S.-W., & Luo, S. (2016). Do economic sanctions impair target economies? International Political Science Review, 37(4), 485–499.
Zeraatkish, S.Y., & Farahmand, Z. (2019). The effect of economic sanctions on the volume of trade in the agriculture sector of Iran and business partners in the EU. Economic Journal of Emerging Markets, Universitas Islam Indonesia, 11(1), 97-103.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار