مدل ریاضی بررسی گرایش به شایعات در بین دانشجویان نظامی – محل اقامت به‌عنوان متغیر میانجی

مقدمه و بیان مسئله

رشد روزافزون انواع خدمات در دو دهه اخیر و نیز گسترش حوزه یکپارچه در قلمرو فناوری اطلاعات موجب گردیده تا سازمان‌ها هرروز به دنبال ایده‌های نو در جهت افزایش بهره‌وری در سطح سازمان خود باشند. از سوی دیگر مشخصات محیطی سازمان‌ها، تأثیرپذیری سطح بالایی از محیط‌های کلان دیگر مثل سیاسی، اقتصادی و ... را داراست به‌گونه‌ای که انجام پیش‌بینی‌های خوب پیروزی آینده را برای آن‌ها به ارمغان خواهد داشت و به‌تبع این موضوع سازمان‌ها به دنبال روش‌هایی هستند که با درصد بالایی از منظر علمی بتوانند در این محیط پویا واکنشی صحیح را از خود نشان دهند.

سازمان‌های نظامی یکی از پیچیده‌ترین رفتار‌ها در این محیط را در پیشروی خود دارند، چون محیطی متشکل از بی‌شمار پارامتر کوچک و بزرگ که تناوب با تأثیر مستقیم و غیرمستقیم محیط را آشوبناک نموده و باعث سردرگمی رفتار واکنشی صحیح می‌شود (حنفی و لطفی، 1402). شبیه‌سازی به مجموعه‌ای از روش‌ها برای تقلید رفتار یک سامانه واقعی با کمک یک مدل ریاضی و یا رایانه اطلاق می‌شود و هدف آن تحلیل و بررسی عملکرد سامانه تحت مطالعه و ایجاد بهبود در آن و یا انجام پیش‌بینی‌ها است.

در دنیای پیرامون سازمان دفاعی مثال‌های متعددی وجود دارد که تحلیل‌گران علاقه‌مند به بهبود عملکرد آن‌ها هستند که هدف عمده آن‌ها در نهایت کاهش اشکالات و افزایش محاسن است؛ اما در بسیاری از موارد انجام مطالعات و آزمایش‌ها بر روی خود سامانه دشوار، زمان‌بر و پرهزینه است و یا در برخی مواقع غیرممکن است. پس در این‌گونه موارد بایستی مدلی از سامانه ساخت و به‌عنوان نماینده سامانه واقعی قرار گیرد تا اگر سؤالاتی مثل «چه می‌شود اگر» را که قبلاً باید با سامانه آزمون می‌شد با مدل مربوطه آزمایش گردد و نتیجه سریع‌تر و در میلیون بار تکرار پاسخ بهتری دریافت گردد.

در مدل‌های ریاضی که یکی از روش‌های مدل‌سازی است برخلاف مدل‌های فیزیکی با استفاده از قواعد ریاضی، تخمین‌ها، فرض‌های ساختاری و مقداری می‌توان به نحوه عملکرد فعلی و آتی مدل دست‌یافت. معمولاً یک مدل منطقی را در نرم‌افزارهای رایانه‌ای پیاده‌سازی می‌کنند و سؤالات شکل‌گرفته در مورد سامانه را با استناد به نتایج این مدل‌ها (اگر مدل ارائه درستی از سامانه نشان دهد) پاسخ خواهند داد و نحوه رفتار مدل با توجه به فرض‌های مختلف را بررسی می‌کنند.

پس از برآوردها، تخمین‌ها و در نظر گرفتن فرض‌ها برای مدل منطقی صحیحی که در جهت هدف سامانه است، می‌بایست به فکر روشی برای بررسی و تحلیل رفتار آن باشیم. اگر مدل به‌اندازه کافی ساده باشد می‌توان با استفاده از روش‌های ریاضی سنتی مثل تئوری صف، معادلات دیفرانسیلی، برنامه‌ریزی خطی و ... به جواب مورد نظر رسید. در این حالت شما به‌راحتی می‌توانید با استفاده از این روش‌ها دیدگاه‌های نسبتاً مناسبی از سامانه تحت مطالعه خود به دست آورید. حتی اگر بایستی به‌جای فرمول‌های ساده از الگوریتمی برای تولید جواب‌های مسئله خود استفاده کنید بازهم شما برخلاف جواب‌های تخمینی می‌توانید به جواب‌های قطعی نزدیک شوید. اما بیشتر سیستم‌ها پیچیده هستند و ممکن است مدل‌های ساده جواب‌گو نباشند. که در این حالت از ترکیب چندین مدل ریاضی به همراهی شبیه‌سازی می‌توان جواب بهتری دریافت نمود.

اگرچه واقعیت این است که مسائل تصمیم‌گیری دنیای واقعی بسیار گسترده‌تر و متنوع‌تر از آن هست که بتوان با یک مثال مقاله‌ای بدان پرداخت ولی ارائه مطالب در این بعد همراه با مثال حاضر که کاربرد متنوعی دارد عمدتاً حاصل تحقیقات علمی در حوزه ریاضی است که سعی در ارائه این نتایج داریم.

مدل‌سازی ریاضی همواره یک امر ضروری و مهم در تحلیل و بررسی سیستم‌های واقعی بوده است. برای دانستن رفتار سامانه در همان لحظه و یا لحظات آینده و حتی شبیه‌سازی سیستم‌های واقعی، مدل‌ها می‌توانند بسیار مؤثر باشند. در علوم مهندسی، مدل‌ها همواره برای طراحی فرایند جدید و تحلیل فرایند‌های موجود مورد نیاز بوده و هستند. شبیه‌سازی بازی جنگ یکی از مباحث روز و پرکاربرد در سال‌های اخیر است. یکی از پارامترهای بازی جنگ، جنگ روانی است. تاریخچه جنگ روانی به سال‌ها پیش و تمدن‌های اولیه بشر بازمی‌گردد. پیشینه آن مربوط به زمان جنگ‌ها و مبارزات قبایل و افراد با یکدیگر که علاوه بر جنگیدن (فیزیکی) از اداها و نمودهای خاصی نیز برای ترساندن حریف استفاده می‌کردند، است. بی‌شک بشر این فن را از طبیعت عاریه گرفته و به گسترش آن پرداخته است. طبیعت که شامل موجودات غریزی پیرامون انسان می‌شود، با به‌کارگیری قوانین ساده در دل همدیگر رعب و وحشت ایجاد می‌کردند تا از نابودی خود جلوگیری کنند. جنگ فیزیکی و روانی در بیشتر جنبه‌ها باهم تفاوت دارند ولی در کل اگر بخواهیم آن‌ها را درست بررسی کنیم، جنگ روانی و جنگ فیزیکی در وجود دشمن با یکدیگر یکسان‌اند. زیرا وجود دشمن (همان نابودکننده طبیعی) موجبات انسجام گروه یا دسته‌ها را فراهم می‌کند تا در برابر دشمن فرضی ایستادگی کنند ولی در کل جنگ روانی بخشی از جنگ فیزیکی هست.

یکی از اصول اساسی جنگ روانی، جهل مخاطب است؛ زیرا مخاطب جاهل، هیچ‌گاه به دنبال یافتن حقیقت نمی‌رود یا اگر به حقیقت هم برحسب اتفاق برخورد کند، آنچه را که از قبل در ذهنش فروکرده‌اند را قبول می‌کند تا حقیقتی بیرونی و ملموس‌تر.

انتشار شایعه یکی از ابزار‌های جنگ روانی است. شایعه نوعی پدیده اجتماعی است که در مدت‌زمان کوتاهی در مقیاسی بسیار وسیع گسترش‌یافته و موجب تغییر روند طبیعی جامعه و حتی در برخی موارد باعث ایجاد انقلاب‌هایی در تاریخ بشریت شده است. به‌صورت معمول، شایعه مجموعه‌ای از اطلاعات نادرست و تأیید نشده است که از طرف گروهی خاص و برای نیل به هدفی خاص صورت می‌گیرد. به نظر می‌رسد که دو شرط اهمیت و ابهام در انتقال شایعه، قانون اصلی شایعه را توضیح دهد. بدین معنا که فرمول حدت و شدت شایعه را می‌توان به این صورت تعریف کرد: میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصل‌ضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه.

شایعه، یک داستان یا خبری است که اصولاً از واقعیت به دور است. این داستان یا خبر در شرایطی پخش می‌شود که واقعیت در مورد آن موضوع مبهم مانده باشد. زمانی که جریان خبر از بین افرادی شروع می‌شود که از حقیقت موضوع دورند، شایعه آغاز می‌گردد و تکرار آن بدون برهان و دلیل ادامه می‌یابد تا تقریباً بسیاری از مردم آن را باور می‌کنند و در نهایت شیوه معینی برای ترویج آن پیش‌گرفته می‌شود، مانند «آن‌ها می‌گویند ...» یا «از یک منبع مسئول شنیده‌ام که ...» یا «اخبار دقیقی دارم مبنی بااینکه ...» و مانند این‌ها.

ترویج شایعه یکی از تکنیک‌های کمک به جنگ روانی است. دقیقاً به این دلیل است که مردم شایعاتی را قبول دارند که با جهت‌گیری و دیدگاه خودشان هماهنگ است. در تمام کشورهای دنیا اصولاً شایعه جزئی از فرهنگ است. معمولاً افرادی که شایعه را می‌شنوند، در برخورد با شایعه متفاوت عمل می‌کنند. بنابراین می‌توان آن‌ها را به چهار گروه تقسیم کرد:

• شایعه را باور نمی‌کنند؛ بنابراین در پخش آن اثرگذار نیستند.
• شایعه را باور می‌کنند؛ ولی در پخش آن مؤثر نیستند.
• شایعه را باور کرده و در پخش آن مؤثرند.
• شایعه را باور کرده، در پخش آن مؤثر بوده و حتی به آن شاخ و برگ نیز می‌دهند.

عمر شایعه نیز با توجه به محتوا و موضوع آن متفاوت است:

شایعاتی که طول عمر مشخص دارند: مثلاً در انتخاب فرمانده، تا زمانی که فرمانده معرفی نشود، عمر شایعه پایدار است. گاهی طول عمر شایعه تمدیدپذیر می‌شود. یعنی در موضوعات اجتماعی شرایط برای تمدید شایعه خودبه‌خود به وجود می‌آید. به‌عنوان‌مثال زمانی را در نظر بگیرید که فرد انتخاب‌شده ازنظر سازمانی جایگاه فرماندهی را نداشته باشد.

شایعاتی که طول عمر ثابت ندارند: شایعاتی که به شکل متناوب شروع و ادامه می‌یابند وضعیت ثابت ندارند. به‌عنوان‌مثال می‌توان به‌احتمال حمله شیمیایی و یا اتفاقاتی که یک‌باره و دفعتاً روی می‌دهد و وضعیت ثابتی ندارند، اشاره کرد.

به‌هرحال شایعه همیشه دروغ نیست و همیشه داستان بدخواهانه‌ای را شامل نمی‌شود. ممکن است شایعه سبب درز کردن اطلاعات گردد. به‌ویژه در زمان جنگ، یعنی زمانی که کنترل اطلاعات نظامی از جهت امنیت ملی کشور ضروری است. ایجاد یک جنگ روانی می‌تواند در یک کشور و یا در بعد کوچک‌تر در یک منطقه نظامی بسیار تأثیرگذار باشد.

جنگ روانی از واژه‌هایی است که تاکنون تعاریف متنوع و گوناگونی براساس شرایط استفاده از آن ارائه ‌شده است. ارتش آمریکا در مارس ۱۹۵۵ در آیین‌نامه رزمی خود تعریفی جالب از جنگ روانی در عرصه بین‌المللی ارائه کرد؛ جنگ روانی در آیین‌نامه یادشده این‌گونه تعریف‌شده است: جنگ روانی استفاده دقیق و طراحی‌شده از تبلیغات و دیگر اعمالی است که منظور اصلی آن تأثیرگذاری بر عقاید، احساسات، تمایلات و رفتار دشمن، گروه بی‌طرف و یا گروه دوست است به‌نحوی‌که پشتیبانی برای برآوردن مقاصد و اهداف ملی باشد.

به اعتقاد ویلیام داواتی، جنگ روانی عبارت است از: «مجموع اقداماتی که از طرف یک کشور به‌منظور اثرگذاری و نفوذ بر عقاید و رفتار دولت‌ها و ملت‌های دیگر در جهت مطلوب و یا ابزار‌هایی غیر از ابزار‌های نظامی، سیاسی و اقتصادی انجام می‌شود.»

طرفداران این نگرش اغلب بر این باورند که تبلیغات جزء اصلی و اساسی جنگ روانی است نه همه آن. جنگ روانی همچنین عبارت است از مجموعه اقدامات تبلیغی-روانی یک کشور یا گروه به‌منظور اثرگذاری نفوذ بر عقاید، رفتار دولت‌ها و مردم در جهت مطلوب.

در تدوین یک جریان خبری با استفاده از اصول جنگ روانی آنچه لازم است در ابتدا مورد توجه قرار گیرد، اهداف جنگ روانی است که عبارت‌اند از: «از بین بردن امید نزد مخاطبان، دشمن و یا جناح مقابل»، «بی‌اعتمادی نسبت به فرماندهان»، «شکاف در بین پرسنل». این نوع جنگ، درواقع علیه عقل دشمن اعلام می‌شود و نه به‌منظور دربند کشیدن او. در این مقاله تأثیر عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش دانشجویان دانشگاه افسری امام علی ^(ع) به پخش و گسترش شایعات مورد بررسی قرارگرفته است. برای این منظور تعداد 60 نفر از دانشجویان این دانشگاه (30 نفر تهرانی و 30 نفر غیرتهرانی) به روش تصادفی ساده انتخاب شدند و پرسش‌نامه تمایل به انتشار شایعه در اختیار آن‌ها قرار داده شد. داده‌های به‌دست‌آمده توسط نرم‌افزار SPSS مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. از روش‌های آماری مختلف برای بررسی فرضیه‌های تحقیق استفاده شد. براساس نتایج به‌دست‌آمده و در سطح خطای نوع اول 05/0، عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش دانشجویان دانشگاه به پخش و گسترش شایعات تأثیر دارد. علاوه بر این، متوسط میزان گرایش دانشجویان تهرانی به گسترش شایعات تقریباً یک و نیم برابر این مقدار برای دانشجویان غیر تهرانی است.

اهداف تحقیق:

هدف اصلی: ارائه مدل ریاضی بررسی گرایش به شایعات در بین دانشجویان نظامی-محل اقامت به‌عنوان متغیر میانجی(مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه افسری امام علی ^(ع))

هدف فرعی ۱: ارائه مدل منطقی انتشار شایعه به زبان ریاضی و تأثیر عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش افراد به انتشار شایعات نظامی؛

هدف فرعی ۲: به دست آوردن ضرایب تأثیرگذار در انتشار یک شایعه به روش‌های آماری و تجزیه‌وتحلیل آن‌ها.

سؤالات تحقیق:

سؤال اصلی: چگونه می‌توان به کمک علم ریاضی مدلی برای بررسی گرایش به شایعات در بین دانشجویان نظامی با توجه به محل اقامت ساخت و تحلیل آماری انتشار شایعه در آن یگان به چه صورت است؟

سؤال فرعی ۱: مدل منطقی انتشار شایعه به زبان ریاضی به چه صورت است؟

سؤال فرعی ۲: ضرایب مؤثر در انتشار شایعه را چگونه می‌توان تعیین کرد؟

فرضیات تحقیق (در صورت وجود فرضیه‌سازی):

در این مرحله به‌دلیل ماهیت طرح، فرضیه‌ای ارائه نمی‌شود.

قلمرو و محدوده تحقیق:

دانشگاه افسری امام علی ^(ع)، تیپ دانشجویان، مهرماه ۱۴۰۱ تا شهریور ۱۴۰۲

1. پیشینۀ پژوهش

دنیای شایعه پیامی است که در میان مردم رواج می‌یابد؛ اما واقعیت‌ها آن را تأیید نمی‌کنند وقتی افراد بسیاری مشتاق خبرگیری از چیزی باشند ولی در آن مورد قادر به کسب اطلاعات درست نباشند، پذیرای شایعات می‌شوند. شایعات اگر تعصبات افراد را تأیید کنند و یا نفرت‌هایشان را توجیه نمایند، بهتر و بیشتر می‌توانند گسترش یابند (ستوده، 1388). در رواج شایعات معمولاً دو عامل دخالت دارند: اهمیت و ابهام (1998، Doob). اهمیت شامل: علاقه مردم به موضوع و اهمیت داشتن شایعه هم برای گوینده و هم برای شنونده و ابهام شامل: میزان ابهام موضوع یعنی وجود دو یا چند تعبیر از یک موضوع.

تاکنون تلاش‌های بسیاری از سوی پژوهشگران در جهت تقسیم‌بندی شایعات صورت گرفته و در این زمینه نظرات متعدد و گوناگونی ارائه‌شده است؛ اما به‌دلیل پیچیدگی و گسترش روابط اجتماعی نمی‌توان تقسیم‌بندی فراگیری را برای آن‌ها انجام داد (نصرالهی، 1395). این اختلافات ناشی از پیچیدگی روابط اجتماعی بین افراد و تفاوت در انگیزه‌های درونی جامعه‌ای نسبت به جامعه دیگر در مورد تولید و انتشار شایعات است (آلپورت و پستمن، ترجمه دبستانی، 1372). بااین‌وجود، بر مبنای هدف انتشار، شایعات را می‌توان به چهار دسته کلی سیاسی، فرهنگی، نظامی و اقتصادی تقسیم کرد (نصرالهی، 1395)؛ اما شایعات با هر دیدگاهی که دسته‌بندی شوند، یکی از روش‌های جنگ روانی محسوب می‌شوند. آن‌ها به‌شدت جوامع را تحت تأثیر قرار می‌دهند و سلامت روحی و روانی مردم را با خطر مواجه می‌کنند. ازاین‌رو تجزیه‌وتحلیل علمی شایعات و نحوه مقابله با آن‌ها در هر جامعه‌ای حیاتی به نظر می‌رسد.

همان‌طور که بیان شد، شایعات نظامی یکی از انواع شایعه در تقسیم‌بندی شایعات بر مبنای هدف انتشار هستند. در دوران گذشته (مخصوصاً به هنگام جنگ) شایعات نظامی باهدف شکست دشمن در کارزار نبرد گسترش داده می‌شدند. به‌عنوان‌مثال شایعه کشته شدن حضرت محمد ^(ص) در جنگ احد که باهدف شکست مسلمانان ایجاد شد و ضربه سنگینی را به مسلمانان وارد کرد. امروزه شایعات نظامی تخریبی هستند و بیشتر باعث بدبینی یا حتی رعب و وحشت مردم از نیروهای نظامی می‌شوند. به‌عنوان‌مثال در زمان جنگ تحمیلی و بعد از پیروزی‌های مکرر رزمندگان اسلام، رادیوی رژیم بعث به صدا درمی‌آمد که: «صدام از ریگان خواسته است تا از اسرائیلی‌ها خواهش کند که به ایران اسلحه نفروشند.» ریگان نیز به تحکیم این شایعه می‌پرداخت و وزارت خارجه‌اش اعلام می‌کرد که: «درباره گزارش عراق در مورد ارسال اسلحه از سوی اسرائیل به رژیم جمهوری اسلامی ایران با مقامات اسرائیل گفت‌وگو شده است.» دراین‌بین رادیو عربستان نیز اعلام می‌کرد: «مسعود رجوی رهبر گروه مجاهدین (منافقین) خلق تأکید کرده است که رژیم حاکم ایران مستقیماً از اسرائیل اسلحه خریداری می‌کند.» و به‌این‌ترتیب شایعه‌ای باهدف بدبینی مردم نسبت به رزمندگان اسلام شکل می‌گرفت (مخلصی، 1363). در کشورهای غربی نیز شایعات نظامی به اهداف مشابهی منتشر می‌شدند. به‌عنوان‌مثال در سال 1940 میلادی و در جریان جنگ جهانی دوم واحد تبلیغات آلمان در میان سربازان فرانسوی شایعه کردند که: «یک هیئت فرانسوی سرگرم امضای عقد آتش‌بس با مقامات آلمان است.» این شایعه تأثیر گسترده‌ای در روحیه مقاومت فرانسوی‌ها گذاشت (نصر، 1380). بنابراین چنین می‌توان نتیجه گرفت که تخریب روحیه منظور یا هدف میانی از ایجاد شایعه و عملیات روانی است که با هدف نهایی شکست دشمن در کارزار نظامی طراحی و پخش می‌گردد.

اگر سکونت یا اقامت در مکانی به‌عنوان نوعی ویژگی در نظر گرفته شود، آنگاه سکونت به‌عنوان سازه‌ای اجتماعی-فرهنگی در بسیاری از شاخه‌های علوم انسانی ازجمله جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مورد استفاده قرار گرفت. دقت در زندگی اجتماعی، نشان می‌دهد که برخی فرایند‌های اجتماعی و بین‌فردی وابسته به سکونت هستند. درنتیجه، برخی ساختار‌های خرد و کلان اجتماعی هم به‌نوعی با اقامت و واقعیت‌های مربوط به آن درآمیخته‌اند. در چنین وضعیتی نمی‌توان تحلیل‌های اجتماعی را بدون دخالت عامل اقامت پیش برد. بنابراین با در نظر گرفتن اقامت به‌عنوان سازه‌ای اجتماعی-فرهنگی می‌توان به‌جای مقایسه تک‌تک افراد غیرمقیم تهران با تک‌تک افراد مقیم تهران، تحلیل رفتار در مقیم یا غیرمقیم بودن را براساس مدل‌های اجتماعی انجام داد (گروسی، 1395).

2. روش‌شناسی پژوهش

با توجه به ورود تخصصی به موضوع در چندین وجه مختلف و دارای ماهیت متفاوت برداشتی از روش آمیخته استفاده می‌گردد.

این تحقیق یک تحقیق کتابخانه‌ای است؛ اما از منظر هدف تحقیقی کاربردی است چراکه سعی می‌شود نتایج حاصل از این تحقیق را مورد استفاده عملی قرار داده و با کمک نتایج آن، مشکلات سازمان رفع شوند.

در این مقاله تأثیر عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش دانشجویان دانشگاه افسری امام علی ^(ع) به پخش و گسترش شایعات مورد بررسی قرارگرفته است. برای این منظور تعداد 60 نفر از دانشجویان این دانشگاه (30 تهرانی و 30 غیرتهرانی) به روش تصادفی ساده انتخاب شدند و پرسش‌نامه تمایل به انتشار شایعه در اختیار آن‌ها قرار داده شد. داده‌های به‌دست‌آمده توسط نرم‌افزار SPSS مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. از روش‌های آماری مختلف برای بررسی فرضیه‌های تحقیق استفاده شد. براساس نتایج به‌دست‌آمده و در سطح خطای نوع اول 05/0، عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش دانشجویان دانشگاه به پخش و گسترش شایعات تأثیر دارد. علاوه بر این، متوسط میزان گرایش دانشجویان تهرانی به گسترش شایعات تقریباً یک و نیم برابر این مقدار برای دانشجویان غیر تهرانی است.

روش این پژوهش از نوع هم‌بستگی است. در این نوع تحقیقات رابطه میان متغیر‌ها براساس هدف پژوهش مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد (هووِل، 2012).

2-1. جامعه، نمونه و روش نمونه‌گیری

جامعه مورد بررسی در این پژوهش دانشجویان دانشگاه افسری امام علی ^(ع) بوده است. حجم نمونه براساس فرضیه اصلی تحقیق برابر 60 نفر (30 نفر مقیم تهران و 30 نفر غیرمقیم تهران) در نظر گرفته ‌شده است؛ زیرا (هووِل، 2012) بیان می‌کند که برای مقایسه دو جامعه مستقل با استفاده از آزمون استودنت، کافی است نمونه‌ای به حجم 30 نفر از هر جامعه در دسترس باشد. ازهمین‌رو، 30 نفر از دانشجویان مقیم تهران و 30 نفر از دانشجویان غیرمقیم تهران دانشگاه افسری امام علی ^(ع) با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند و پرسش‌نامه تمایل به گسترش شایعه در اختیار آن‌ها قرار داده شد. همچنین به‌منظور حفظ رازداری، به‌دست‌آوردن اطلاعات نااریب و جلب اعتماد شرکت‌کنندگان در پژوهش، به آن‌ها توضیح داده شد که پرسش‌نامه این پژوهش به‌صورت محرمانه مورد بررسی قرار می‌گیرد و نیازی به ثبت اطلاعات هویتی ندارد.

در این مقاله به‌منظور جمع‌آوری داده‌ها از پرسش‌نامه محقق ساخته تمایل به گسترش شایعه استفاده‌شده است. نمونه‌ای از سؤالات پرسش‌نامه به این صورت است: «علاقه‌ای به اطلاع از آخرین اخبار مرتبط با نیروهای نظامی ندارم». پاسخ‌ها براساس طیف لیکرت پنج‌درجه‌ای نمره‌گذاری شدند (عدد 1 به‌منزله کم‌ترین میزان تمایل به گسترش شایعه و عدد 5 به‌منزله بیشترین میزان تمایل به گسترش شایعه). پایایی و اعتبار این پرسش‌نامه 6 سؤالی توسط یک نمونه اولیه 20 نفری (شامل 10 مقیم تهران و 10 غیرمقیم تهران) مورد بررسی قرار گرفت و مقدار ضریب آلفای کرونباخ برابر ۷۰۱/0 به دست آمد که ازنظر آماری مطلوب است.

3. یافته‌های پژوهش

یافته‌های این پژوهش با استفاده از دو روش توصیفی و استنباطی به‌دست‌آمده‌اند. با فرض آنکه متغیر اولیه و متغیر تبدیل یافته باشد، در مرحله تحلیل داده‌ها از رابطه استفاده شد تا دامنه داده‌ها از بازه یک تا پنج به بازه صفرتا صد تبدیل شود. بدین‌صورت تغییرات موجود در داده‌ها به شکل درصدی قابل ‌رؤیت است.

3-1. تحلیل توصیفی

از بین 60 نفر اعضا، نمونه 38 نفر در مقطع سال اول، 11 نفر در مقطع سال دوم و 11 نفر در مقطع سال سوم مشغول به تحصیلی بوده‌اند. مقطع تحصیلی افراد نمونه به تفکیک اقامت در جدول (1) و شکل (1) گزارش ‌شده است.

شکل 1: نمودار میله‌ای مقطع تحصیلی افراد نمونه به تفکیک اقامت

جدول 1: فراوانی مقطع تحصیلی افراد نمونه به تفکیک اقامت

همچنین تعدادی از شاخص‌های توصیفی (شامل میانگین، میانه، مد، انحراف استاندارد واریانس، مینیمم و ماکزیمم) مربوط به متغیر‌های سنوات تحصیلی و میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات، برحسب اقامت در جدول (2) قرار دارد.

جدول 2: تعدادی از آماره‌های توصیفی مربوط به متغیر‌های سنوات تحصیلی و میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات

براساس اطلاعات جدول (2)، میانگین سن دانشجویان مقیم تهران و غیرمقیم تهران به ترتیب برابر 7/22 و 07/22 سال است. میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات برای پنجاه‌درصد از دانشجویان غیرمقیم تهران کم‌تر از 5/37 است، حال‌آنکه میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات برای پنجاه‌درصد از دانشجویان مقیم تهران کم‌تر از 3333/58 است.

3-2. تحلیل استنباطی

برای بررسی فرضیه اصلی تحقیق روش آزمون استودنت مورد استفاده قرار گرفت. ازهمین‌رو، ابتدا آزمون لِوِن برای تأیید (یا عدم تأیید) همگنی واریانس دو جامعه (دانشجویان مقیم تهران و غیرمقیم تهران) انجام شد که یافته‌های زیر را در برداشت.

جدول 3: یافته‌های آزمون لِوِن برای بررسی همگنی واریانس‌ها دانشجویان مقیم تهران و غیرمقیم تهران

در سطح خطای نوع اول 05/0 فرضیه همگن بودن واریانس‌های دو جامعه پذیرفته شد، زیرا کم‌ترین سطح معنی‌داری آزمون لِوِن بیشتر از 05/0 به‌دست‌آمده است. در این شرایط آزمون استودنت نتایج زیر را به دنبال داشت.

جدول 4: یافته‌های آزمون استودنت برای بررسی تأثیر عامل اقامت بر متوسط میزان گرایش دانشجویان به پخش و گسترش شایعات

براساس اطلاعات جدول (4) و در سطح خطای نوع اول 05/0، متوسط میزان گرایش دانشجویان مقیم تهران به پخش و گسترش شایعات بیشتر از دانشجویان غیرمقیم است، زیرا سطح معنی‌دار آزمون استودنت کم‌تر از 05/0 به‌دست‌آمده است.

برای بررسی فرضیه‌های فرعی ابتدا با استفاده از آزمون کلموگروف-اسمیرنوف نرمال بودن مشاهدات در مقاطع تحصیلی مختلف مورد ارزیابی قرار گرفت.

سپس توسط آزمون لِوِن همگنی واریانس مشاهدات در هر مقطع تحصیلی بررسی شد.

جدول 5: یافته‌های آزمون کلموگروف-اسمیرنوف برای بررسی نرمال بودن مشاهدات در مقاطع تحصیلی مختلف

جدول 6: یافته‌های آزمون لِوِن برای بررسی همگنی واریانس‌ها مشاهدات در مقاطع تحصیلی مختلف

چون نتایج جدول‌های (5) و (6) نرمال بودن مشاهدات و همگنی واریانس آن‌ها را در مقاطع تحصیلی مختلف تأیید می‌کنند، از روش تحلیل واریانس یک‌طرفه برای انجام مقایسه بین مقاطع تحصیلی مختلف استفاده شد که نتایج زیر را به دنبال داشت.

جدول 7: تحلیل واریانس یک‌طرفه

براساس نتایج گزارش‌شده در جدول (7)، متوسط میزان گرایش دانشجویان مقاطع تحصیلی مختلف دانشگاه امام علی ^(ع) به پخش و گسترش شایعات در مقاطع تحصیلی مختلف باهم برابر نیست. همچنین با انجام آزمون تعقیبی LSD یافته‌های جدول (8) حاصل شدند. این یافته‌ها نشان می‌دهند متوسط میزان گرایش دانشجویان سال سوم به پخش و گسترش شایعات به شکل معنی‌داری متفاوت با دانشجویان سال اول و سال دوم است. به‌عبارت‌دیگر دانشجویان سال سوم نسبت به پخش شایعات بیشتر احتیاط می‌کنند.

جدول 8: یافته‌های آزمون تعقیبی LSD

همچنین در شکل (2)، متوسط میزان گرایش دانشجویان مقاطع تحصیلی مختلف به پخش و گسترش شایعات نشان داده‌شده است.

شکل 2: متوسط میزان گرایش دانشجویان مقاطع تحصیلی مختلف به پخش و گسترش شایعات

در نهایت با انجام تحلیل هم‌بستگی بین متغیر‌های سن و میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات نتایج جدول (9) به دست آمدند. این نتایج نشان می‌دهند که در سطح خطای نوع اول 05/0 بین دو متغیر ذکرشده رابطه خطی معنی‌داری وجود دارد.

جدول 9: یافته‌های تحلیل هم‌بستگی بین متغیر‌های سن و میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات

4. نتیجه‌گیری

براساس نتایج حاصل‌شده، هر سه فرضیه مطرح‌شده در این پژوهش تأیید شدند. به‌طور دقیق‌تر، عامل مقیم یا غیرمقیم بودن در تهران بر متوسط میزان گرایش دانشجویان به پخش و گسترش شایعات مؤثر است. دانشجویان مقیم تقریباً یک و نیم برابر بیشتر از دانشجویان غیرمقیم گرایش به پخش شایعات دارند. همچنین، متوسط میزان گرایش دانشجویان به پخش و گسترش شایعات در سنوات تحصیلی مختلف متفاوت است. به‌طورکلی متوسط میزان گرایش دانشجویان سال سوم به پخش شایعات کم‌تر از دانشجویان سال اول و سال دوم است. حال‌آنکه اختلاف معنی‌داری بین متوسط میزان گرایش دانشجویان سال اول و سال دوم به پخش و گسترش شایعات وجود ندارد. نهایتاً بین متغیر‌های سن و میزان گرایش به پخش و گسترش شایعات رابطه خطی معنی‌دار با جهت معکوس وجود دارد. یعنی با افزایش سن میزان گرایش دانشجویان به پخش و گسترش شایعات کاهش می‌یابد.